Nhạc sĩ Anh Việt Thu, tên thật Huỳnh Hữu Kim Sang, là một trong những tài năng âm nhạc nổi bật của miền Nam Việt Nam thập niên 1960-1970. Xuất thân từ Cái Bè, Tiền Giang, ông ghi dấu ấn sâu đậm với loạt ca khúc bất hủ như “Đa Tạ”, “Người Ngoài Phố”, “Tám Điệp Khúc”. Dù cuộc đời ngắn ngủi, tên tuổi và những giai điệu của ông vẫn sống mãi, khắc họa chân dung một người nghệ sĩ tài hoa, hết lòng vì âm nhạc.
Nhạc sĩ Anh Việt Thu, tên thật Huỳnh Hữu Kim Sang, sinh ra tại vùng đất Cái Bè – An Hữu, tỉnh Tiền Giang. Bút danh “Anh Việt Thu” mang một câu chuyện ý nghĩa, như nhà thơ Vũ Anh Sương, người bạn thân thiết của ông, từng kể lại. Tên này xuất phát từ việc ông phải chăm sóc và bảo bọc người em trai tên Việt Thu, qua đó nhắc nhở bản thân về trách nhiệm lớn lao của một người anh. Vào những năm 1970, tài năng của Anh Việt Thu tỏa sáng rực rỡ trong giới văn nghệ Sài Gòn, với nhiều ca khúc đã trở thành bất hủ và quen thuộc với bao thế hệ người yêu nhạc, tiêu biểu như “Đa Tạ”, “Người Ngoài Phố”, “Tám Điệp Khúc”, “Hai Vì Sao Lạc” và “Người Đi Ngoài Phố”.
Dấu ấn người thầy mang âm nhạc vào học đường
Năm 1964, nhạc sĩ Anh Việt Thu rời Sài Gòn lên Tây Ninh, bắt đầu sự nghiệp “trồng người” tại trường Nam, nay là trường PTTH Trần Hưng Đạo. Ông được xem là một trong những người tiên phong đưa âm nhạc chính thức vào môi trường học đường thời bấy giờ, mở ra một chân trời mới cho thế hệ học sinh. Đến tận ngày nay, những lớp học trò xưa, nay đã ở tuổi ngũ tuần “tri thiên mệnh”, vẫn còn vẹn nguyên ký ức về điệu valse ngọt ngào, sâu lắng mà thầy Thu đã tận tình chỉ dạy. Những ca từ trong bài hát ấy, tựa như dòng chảy ký ức, vẫn vang vọng:
“Dòng An Giang sông sâu nước biếc, dòng An Giang cây xanh lá thắm, lả lướt về qua Thất Sơn… Dòng An Giang đáy nước in sâu, nhịp cầu tre ngắm bóng say sưa, nắng vẫn chiếu trên làn nước nhấp nhô… Đây những người thôn nữ xinh duyên dáng chuyền tay dắt nhau múc mấy vầng trăng đổ đi…”
Phong cách dạy nhạc của ông mang đậm dấu ấn riêng, khó phai mờ trong lòng học trò. Có những buổi ngẫu hứng, thầy và trò cùng tản bộ từ khu chợ cũ của thị xã, nơi ông thuê nhà của luật sư Đinh, men theo dốc sương mù Mít Một để đến khu vườn sầu riêng của đôi bạn Muông và Trâm, cùng nhau vui chơi và ca hát. Mặc dù mức lương giáo viên thời ấy khá hậu hĩnh, đủ để mua một chiếc xe Honda Nhật, nhưng với bản tính phóng khoáng của người nghệ sĩ, Anh Việt Thu thường xuyên rơi vào cảnh túng thiếu. Thậm chí, đã có lần ông phải bán đi chiếc radio 3 băng tần quý giá – một vật dụng xa xỉ và vô cùng cần thiết đối với người nghệ sĩ để lắng nghe tác phẩm của mình – chỉ để trang trải tiền thuê nhà.
Tiên phong đưa âm điệu bình dân vào nhạc Việt
Anh Việt Thu được đánh giá là một trong những nhạc sĩ tiên phong trong việc hòa quyện các âm điệu nhẹ nhàng, gần gũi với đời sống bình dân vào nền âm nhạc Việt Nam. Cùng với những tên tuổi lẫy lừng như Trúc Phương, Châu Kỳ, Minh Kỳ và Lam Phương, ông đã góp phần định hình các thể loại như boléro, ballade hay habanera trở nên phổ biến. Tài năng của ông còn được khẳng định khi ông xuất sắc đỗ hạng ưu trong khóa I của Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ Sài Gòn, một minh chứng cho nền tảng âm nhạc vững chắc.
Những dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp
- Những ca khúc đầu tiên được biết đến rộng rãi từ năm 1956, bao gồm “Giòng An Giang” và “Đường Này Anh Về Đâu”.
- Được thụ huấn điều khiển dàn nhạc dưới sự hướng dẫn của nhạc trưởng Otte Soelner.
- Năm 1963, đệ trình luận án Âm nhạc học với đề tài “Không có Tiếng Động trong Âm Nhạc” tại Nhạc viện Tokyo, Nhật Bản.
- Giữ chức Trưởng Đoàn Văn Nghệ Tổng Hội Sinh Viên Quốc Gia niên khóa 1958-1959.
- Chủ tịch Sinh viên Trường Quốc Gia Âm Nhạc Sài Gòn năm 1963.
- Tham gia chương trình “Hát với tuổi trẻ Biên Hòa” từ năm 1960 đến 1965.
- Thành lập Đoàn Du Ca Phù Sa, biểu diễn lưu động từ Cần Thơ ra Huế trong các năm 1965-1966.
- Đoạt Giải Cantorum Schola tại La Mã năm 1962 với “Dạ khúc Kim Sang” – 10 bài nhạc không lời cho vĩ cầm và dương cầm.
- Phổ biến khoảng 20 ca khúc trong giai đoạn 1964-1968.
- Tác phẩm trường ca “Xuân Nguyễn Huệ” đoạt Giải Đài Phát Thanh Sài Gòn năm 1966.
- Sáng tác liên ca “Đường chúng ta đi”.
- Ngoài ra, ông đã soạn thảo trên 200 ca khúc phổ thông.
- Cùng với nhà thơ Thiên Hà, ông đồng chủ trương chương trình “Phù Sa” ca-ngâm-diễn-đọc và “Tuần báo Văn Nghệ Truyền Thanh” trên làn sóng phát thanh Sài Gòn (1966-1968).
- Chủ trương “Giờ Âm Nhạc Anh Việt Thu” trên Đài Vô Tuyến Truyền Hình Việt Nam từ năm 1971.
Những hồi ức từ nhạc sĩ Nguyễn Quốc Đông
Nhạc sĩ Nguyễn Quốc Đông chia sẻ những kỷ niệm sâu sắc về Anh Việt Thu. Trong một lần ghé thăm Cẩm Giang vào năm 2005, ông Đông đã được Vũ Anh Sương cho xem lá thư đầy xúc động mà Anh Việt Thu gửi sau khi hoàn thành ca khúc “Đa Tạ”. Bức thư đề ngày 31/3/1966 viết rằng: “Mình vừa sáng tác xong 2 bài, độ trung tuần tháng tư trở đi cậu đón nghe đó là Chân dung và Đa tạ. Hiện mình chưa in ronéo, cuối tháng tới mình in luôn, cậu nhớ mua cái radio nho nhỏ nghe nhạc mình xem sao? Mình vẫn sống vất vưởng cù bất cù bơ…”. Cũng trong khoảng thời gian này, Anh Việt Thu đã phổ nhạc một bài thơ tuyệt vời của thi sĩ Trường Anh, một nhà giáo đến từ Gò Dầu, với tựa đề “Mưa Cẩm Giang”, trích từ tập thơ “Mưa Đêm Nay” xuất bản năm 1964, được chính thi sĩ Vũ Hoàng Chương đề tựa.
Vào năm 1972, Anh Việt Thu vinh dự là một trong 12 nhạc sĩ du ca được góp mặt trong tuyển tập “Hát cho những người sống sót”, do Bút Nhạc xuất bản năm 1973. Trong tuyển tập này, ông đã gửi gắm khát vọng về một tương lai tươi sáng qua những câu hát: “Một ngày Việt Nam thơm lừng hòa bình, một ngày Việt Nam bay tràn thế giới…”. Cuộc đời tài hoa của ông khép lại vào năm 1975 tại Sài Gòn, để lại người vợ là bà Trần Nữ Hiệp và con trai Việt Bằng hiện vẫn sinh sống tại thành phố này.
Thiên Hà kể chuyện tình bạn thâm giao
Nhà thơ Thiên Hà, một người bạn thâm giao đặc biệt, đã khắc họa chân dung Anh Việt Thu bằng những dòng văn đầy tình cảm. Ông kể rằng, Anh Việt Thu đã phổ nhạc rất nhiều bài thơ của mình, và hầu hết đều trở thành những tác phẩm nổi tiếng, chạm đến trái tim bao người cho đến tận ngày nay, như “Gió Về Miền Xuôi”, “Nhớ Nhau Hoài”, “Xa Dấu Ngựa Hồng” và nhiều tác phẩm khác.
Trong những ngày cuối đời, khi cơn bệnh hiểm nghèo hành hạ, Anh Việt Thu đã tâm sự với Thiên Hà về ước mơ giản dị của mình: có một mái nhà yên bình bên dòng sông, tựa như những con hẻm nhỏ ở Tân Quy, đường Trần Xuân Soạn hay Bình Đông. Có lẽ, trong sâu thẳm tâm hồn, ông muốn được ngắm nhìn dòng nước trôi mỗi ngày, để tìm lại chút ký ức êm đềm về vùng An Hữu quê hương thời thơ ấu.
Khi các thầy thuốc đã đành bó tay, Thiên Hà vẫn không ngừng tìm cách xoa dịu nỗi đau cho người bạn. Ông đẩy xe đưa Anh Việt Thu dạo quanh bệnh viện, qua khoảng sân còn vương những giọt nắng chiều tàn. Nhìn bầu trời bao la, Anh Việt Thu ao ước chạm vào những “bông hoa nắng” cuối ngày. Thấu hiểu tâm tư bạn, Thiên Hà đã hái một đóa Mẫu Đơn bên vệ đường, trao tặng như một lời an ủi, động viên. Nhưng rồi, cơn bệnh nan y nghiệt ngã đã cướp đi cuộc sống của người nhạc sĩ tài hoa Anh Việt Thu tại Y viện Quảng Đông (nay là Bệnh viện Nguyễn Tri Phương) Sài Gòn, vào lúc 2 giờ 40 phút sáng ngày 15 tháng 3 năm 1975. Ông được đưa về an táng tại quê nhà, để lại niềm tiếc thương vô hạn.
Cảm nhận từ nhà văn Nguyễn Đình Toàn
Nhà văn Nguyễn Đình Toàn cũng có những chia sẻ sâu sắc về người nhạc sĩ bạc mệnh: “Anh Việt Thu mất sớm.” Ông hồi tưởng những ngày Anh Việt Thu còn làm việc tại Phòng Văn Nghệ thuộc Tổng Cục Chiến Tranh Chính Trị, dưới sự điều hành của Thiếu tá Đinh Thành Tiên, tức thi sĩ Tô Thùy Yên. Khi ấy, Anh Việt Thu có lẽ chỉ vừa ngoài 30 tuổi. Theo trí nhớ của ông, cùng làm việc trong phòng còn có nhạc sĩ Trần Thiện Thanh, tức ca sĩ Nhật Trường. Cũng chính trong giai đoạn này, Anh Việt Thu phát hiện mình mắc bệnh ung thư (nhiếp hộ tuyến hay phổi?) rồi từ trần.
Điều này cho thấy, ca khúc “Dòng An Giang” có lẽ đã được Anh Việt Thu sáng tác khi còn rất trẻ, có thể chưa đầy 20 tuổi, bởi bài hát đã nổi tiếng từ nhiều năm trước đó. Những người từng quen biết Anh Việt Thu đều nhận xét ông là người trầm tính, ít nói, hiền lành và luôn sống rất nhiệt tình với bạn bè. Ông từng ấp ủ ý định thành lập nhà xuất bản nhạc, nhưng dường như chỉ kịp ấn hành một vài tập nhạc ngoại quốc lời Việt rồi thôi.
Phong cách âm nhạc mộc mạc và chân thành
Âm nhạc của Anh Việt Thu mang một vẻ đẹp giản dị, không hề cầu kỳ, từ giai điệu đến ca từ. Khi lắng nghe những sáng tác của ông, người ta dễ dàng liên tưởng đến hình ảnh những kinh rạch miệt vườn miền Tây, chứ không phải những ao hồ sâu lắng, u uẩn. Ao hồ thường mang vẻ tĩnh lặng, đôi khi tù túng, trong khi kinh rạch lại như tâm hồn người miền Nam: khi thủy triều rút đi, chúng khô cạn, phơi bày mọi thứ không giấu giếm; lúc thủy triều trở lại, chúng lại kín đáo, tràn đầy sức sống. Ca khúc “Dòng An Giang” là một minh chứng hùng hồn cho tinh thần ấy.
“Tám Điệp Khúc”: Tình ca hòa quyện non sông
Ca khúc “Tám Điệp Khúc” của Anh Việt Thu không chỉ là một tình khúc lãng mạn mà còn là sự hòa quyện sâu sắc giữa tình yêu cá nhân với tình yêu quê hương, đất nước. Trong bối cảnh đất nước chìm trong điêu linh, tang tóc, mỗi tiếng hát trong “Tám Điệp Khúc” như một lời thở than, một lời hiệu triệu tha thiết về tình yêu thương, hơn cả một lời tỏ tình đơn thuần. Nhà văn Nguyễn Mạnh Côn từng bày tỏ sự yêu thích đặc biệt đối với bài hát này. Ông nhận định, dù nghe toàn bộ ca khúc có thể khó nắm bắt trọn vẹn thông điệp tác giả muốn gửi gắm, nhưng khi lắng nghe từng đoạn tách rời, âm điệu day dứt của nó lại gợi lên một nỗi buồn sâu thẳm, khó tả.
Vĩnh biệt người nhạc sĩ tài hoa
Sau 103 ngày kiên cường vật lộn với cơn bạo bệnh tại các bệnh viện Rall, Tổng Y Viện Cộng Hòa và Y Viện Quảng Đông, người nhạc sĩ tài hoa Anh Việt Thu đã trút hơi thở cuối cùng vào lúc 2 giờ 40 phút sáng ngày 15 tháng 3 năm 1975, tức mùng 3 tháng 2 năm Ất Mão. Ông ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ, chỉ vừa ngoài 30, để lại niềm tiếc nuối khôn nguôi cho nền âm nhạc Việt Nam và những người yêu mến tài năng của ông.
