Hằng năm, khi phù sa đỏ nặng từ đại ngàn đổ về, vùng đất châu thổ sông Cửu Long lại đón “lộc trời” – mùa cá linh. Loài cá trắng nhỏ bé này là biểu tượng ẩm thực của mùa nước nổi, mang theo hương vị ngọt béo tự nhiên cùng phần xương mềm như tan chảy, tạo nên nét đặc sắc không thể thiếu trong bức tranh văn hóa và sinh kế miền Tây.
Hành trình xuôi dòng Mekong và mùa mưu sinh rộn rã
Mùa nước nổi là thời điểm sinh vật sông ngòi bắt đầu chu kỳ di cư, và cá linh cũng không ngoại lệ. Dòng nước ngầu đục, cuồn cuộn đổ về từ thượng nguồn sông Mekong mang theo nguồn cá dồi dào, bắt đầu từ khoảng tháng 7 Âm lịch. Cá linh, thuộc dòng cá trắng, với thân hình nhỏ nhắn và vảy nhuyễn mềm, theo nước lũ xuôi về các nhánh sông Tiền và sông Hậu. Những địa phương đón lũ sớm nhất cũng chính là nơi khởi đầu mùa cá linh non.
Khi con nước bắt đầu dâng, báo hiệu một vụ mùa thiên nhiên sắp đến, ngư dân khắp Đồng bằng sông Cửu Long lại chuẩn bị ngư cụ. Họ sửa sang những chiếc xuồng, trét dầu chai, phơi nắng, đồng thời sắm sửa tay lưới, tay chài, hay lọp cá. Tất cả mọi thứ đều sẵn sàng trong tâm thế hân hoan chờ đón một mùa cá bội thu, nơi thiên nhiên hào phóng ban tặng nguồn lương thực quý giá.
Hương vị quý hiếm của cá linh non đầu mùa
Cá linh non đầu mùa được xem là tinh hoa ẩm thực, bởi thịt chúng ngọt tự nhiên, hầu như không có xương, và đặc biệt béo ngậy. Tuy nhiên, thời điểm vàng này chỉ kéo dài trong vài ba con nước đầu tiên của mùa lũ. Qua đến tháng 8 Âm lịch, những chú cá đã lớn hơn, kích cỡ bằng ngón tay út. Lúc này, cá linh rất hợp để chế biến các món canh chua truyền thống, đặc biệt là khi kết hợp cùng bông điên điển hoặc bông súng đồng, hay đơn giản là chiên giòn chấm nước mắm tỏi ớt.
Khi mùa lũ dần rút, chuẩn bị nhường chỗ cho vụ lúa Đông Xuân, cá linh bước vào giai đoạn trưởng thành. Chúng trở nên béo mập và săn chắc, được người dân gọi bằng cái tên trìu mến là cá linh rìa. Giai đoạn này, thịt cá đã tích tụ nhiều đạm, rất ngon khi chế biến thành các món nướng tươi chấm nước mắm tỏi, hoặc cá linh rim mía lau. Đây cũng là thời điểm quan trọng để ủ mắm tươi hoặc làm nước mắm cá linh, vì phải từ tháng 8, tháng 9 trở đi cá mới đạt độ đạm cao nhất.
Công đoạn đánh bắt và sự mong manh của “lộc trời”
Mùa cá linh về cũng là mùa đồng áng hóa thành biển nước mênh mông, tạo nên khung cảnh đánh bắt tấp nập. Ngư dân thường đi theo nhóm khoảng 3 đến 5 chiếc xuồng, cùng nhau giăng lưới trên những cánh đồng ngập nước liền kề. Không cần phân chia ranh giới, vì bất cứ chỗ nào có nước là nơi cá linh di chuyển.
Sau khi thả lưới, người ta tranh thủ đốt dở điếu thuốc rê rồi quay lại gỡ mẻ cá đầu tiên. Những đàn cá linh non đi theo bầy, con nhỏ quá thì thoát qua mắt lưới, còn con lớn hơn một chút sẽ mắc lại. Đối với những nhà ở sát mé kinh rạch, họ không cần dùng xuồng mà dựng vó càng, mỗi ngày cất vài bận là đủ cá ăn thoải mái. Cá linh trắng bạc, nhảy soi sói khắp khoang thuyền. Chúng được đưa ra chợ cân bán ngay lập tức. Người bán phải vừa đi vừa chạy vì cá linh rất dễ chết khi rời khỏi mặt nước do cấu tạo bụng mỏng và ruột lớn.
Bữa cơm dân dã thấm đẫm vị đồng quê
Sự xuất hiện của cá linh trùng hợp với mùa thu hoạch của các loại rau đồng. Sự kết hợp giữa cá linh cùng bông điên điển, bông súng, bông so đũa, me tươi hay rau dừa đã tạo nên một thực đơn đa dạng và phong phú. Trong số đó, danh bất hư truyền nhất phải kể đến món canh chua cá linh nấu bông điên điển béo ngậy hoặc nấu bông so đũa, hay cá linh non nấu me non chấm kèm với bông điên điển.
Cá linh còn được chế biến thành món kho lạt gói bằng đọt lá bằng lăng hoặc lá gừng, cá linh non lăn bột chiên giòn ăn cùng bánh tráng. Đặc biệt, món mắm kho làm từ mắm cá linh xay kết hợp cá linh tươi chấm cùng các loại rau đồng là đỉnh cao của ẩm thực mùa lũ. Giữa mênh mông biển nước lộng gió, một nồi canh chua nóng hổi, thơm lừng cùng chén nước mắm ớt cay xè trở nên ấm áp vô cùng. Vị béo ngậy của cá hòa lẫn vị nhẫn đắng giòn rụm của nhụy điên điển, chậm rãi nuốt vào là cảm nhận trọn vẹn sắc màu vàng rực của mùa nước nổi, hiền hòa, êm dịu như chính dòng sông Cửu Long muôn đời vẫn chảy.
