Mỗi mùa mang theo những nét riêng, và khi cơn mưa rào giăng lối, tuổi thơ thôn dã lại tìm thấy niềm vui trong những trò chơi độc đáo. Trong vô vàn ký ức êm đềm, thú chơi đá cá lia thia nổi lên như một điểm nhấn khó quên, một nghi thức đầy mê hoặc đã gắn liền với bao thế hệ, vẽ nên bức tranh sống động về một thời trẻ thơ hồn nhiên và đầy phấn khích.
Những chú cá lia thia với thân hình rực rỡ sắc màu, chỉ cần chạm mặt là lập tức phùng mang, giương vây, lao vào những cuộc chiến nảy lửa. Hình ảnh đầy kịch tính ấy mang đến cảm giác hồi hộp, phấn khích tột độ không chỉ cho đám trẻ con mà còn cả người lớn. Tuy nhiên, hành trình tìm kiếm và huấn luyện một “chiến binh” lia thia thực thụ đòi hỏi cả một quá trình dày công, tỉ mỉ từ khâu săn bắt cho đến khi chăm sóc chúng trưởng thành.
Mùa mưa về, khi những cánh đồng, ao mương ngập tràn nước mới, cũng là thời điểm cá lia thia bắt đầu nhả bọt xây tổ. Tổ của chúng, dù nhỏ bé tựa đầu ngón tay cái, lại được kiến tạo tinh xảo trong đủ mọi ngóc ngách tự nhiên. Từ những bụi lúa non, thảm cỏ dại, đến những tàu lá sen, bông súng trôi dập dềnh, hay thậm chí trong trái dừa chuột khoét rơi xuống nước, hoặc ẩn mình trong bẹ lá dừa nước – mỗi nơi đều có thể trở thành mái ấm cho những chú cá con tương lai.
Hành trình săn tìm những “chiến binh” lì lợm
Tùy vào đặc điểm địa hình, người ta sẽ áp dụng những phương pháp bắt cá lia thia khác nhau. Đối với những vùng trũng, mương vườn nhiều cỏ rậm, khó xác định vị trí tổ, cách phổ biến là dùng rổ tre chặn ngang dưới nước, sau đó giậm chân xuống mép bờ để cá giật mình bơi loạn xạ và chui vào rổ. Cá sau khi bắt sẽ được cho vào chiếc lá môn có chút nước, túm lại cẩn thận. Tuy nhiên, phương pháp bắt đại trà này thường ít khi mang lại những chú cá có khả năng chiến đấu xuất sắc.
Những tay săn cá lão luyện thường có bí quyết riêng để tìm ra “chiến binh” thực thụ. Họ sẽ tìm kiếm những trái dừa bị chuột khoét, rơi rụng xuống nước, nơi có lớp bọt lia thia trắng xóa. Bởi lẽ, để chiếm giữ được lãnh địa màu mỡ này, chú cá ắt hẳn đã phải trải qua nhiều trận chiến cam go, thể hiện sự dũng mãnh vượt trội. Tương tự, bẹ lá dừa nước cũng là địa điểm lý tưởng cho những chú cá lớn, khỏe mạnh xây tổ. Chỉ cần lách mình qua những bụi dừa nước um tùm, tinh mắt nhìn vào khe hở của bẹ lá, nếu thấy bọt trắng xóa, đó chính là dấu hiệu của một tổ cá lia thia đang ẩn mình. Với một tay chặn kín miệng khe, tay kia nhẹ nhàng tướt cọng lá dừa nước để thọc nhẹ vào trong tổ để cá chạy ra và dễ dàng được bắt gọn.
Nghệ thuật dưỡng cá và chế độ săn mồi kỳ công
Khi những chú cá lia thia đã về đến nhà, mỗi người lại có cách chăm sóc riêng. Một số chọn nuôi ngay vào chai hoặc hũ keo chao. Tuy nhiên, những người cầu kỳ và kinh nghiệm hơn sẽ dành thời gian “dưỡng sức” cho cá bằng cách chuyển chúng vào các lu, khạp hỏng không còn dùng chứa nước – những vật dụng được gọi thân thương là “gắm”. Trong mỗi chiếc gắm, người ta thường thả thêm vài cọng môn nước hay bèo lục bình, tạo không gian ẩn nấp và môi trường sống thích nghi cho cá. Chỉ khi nào nhận thấy cá đã hoàn toàn khỏe mạnh, thích nghi với ngôi nhà mới, chúng mới được vớt lên và đặt vào chai, keo để bắt đầu cuộc sống mới.
Không chỉ dừng lại ở việc săn bắt, trẻ con thôn quê còn dành rất nhiều công sức để tìm kiếm thức ăn cho đàn cá lia thia cưng của mình. Để đảm bảo cá no lâu và đỡ công tìm mồi thường xuyên, trùn chỉ – loại trùn nhỏ, màu nâu đỏ dễ dàng được tìm thấy ở những đống phân mục – là lựa chọn ưu tiên. Tuy nhiên, món khoái khẩu và quen thuộc nhất của lia thia chính là lăng quăng. Mùa mưa về, những lu chứa nước ở làng quê luôn dồi dào lăng quăng. Việc vớt chúng làm thức ăn cho cá không chỉ giúp cá no bụng mà còn góp phần giảm bớt muỗi, thực sự là một công đôi việc vô cùng hiệu quả.
Niềm say mê của tuổi thơ và những trận “đá bóng” bất ngờ
Khi đã có trong tay những chú cá lia thia, lũ trẻ thôn quê dù đi đâu, làm gì cũng nóng lòng chạy về nhà thăm nom những chiến binh bé nhỏ. Chỉ cần gỡ những tấm giấy chặn giữa các chai lọ nuôi cá, hai chú cá lập tức nhận diện đồng loại, phùng mang trợn mắt lao vào nhau trong những màn “đá bóng” đầy kịch tính. Đây là một đặc tính bẩm sinh của loài lia thia – sẵn sàng chiến đấu ngay khi nhìn thấy hình bóng đối thủ. Với một đàn cá mới bắt về, chủ nhân thường âm thầm cho chúng thử sức qua những trận “đá bóng” này, để từ đó chọn ra chú cá dũng mãnh nhất, trước khi tự tin thách đấu bạn bè trong xóm.
Từ thú vui tao nhã đến biến tướng cờ bạc: Góc nhìn của học giả Vương Hồng Sển
Học giả Vương Hồng Sển, người con tài hoa của đất Sóc Trăng, với những công trình khảo cứu sâu sắc về vùng đất và con người Nam Bộ xưa, từng nhận định rằng đá cá lia thia là một thú tiêu khiển tao nhã của người nông dân. Tuy nhiên, vào đầu thế kỷ 20, thú vui này dần biến tướng thành những trường đá cá độ ăn tiền. Thời bấy giờ, cá lia thia bản địa Việt Nam có thân hình nhỏ nhắn, hàm răng sắc nhọn, chiến đấu vô cùng linh hoạt nhưng thường bỏ chạy khi cảm thấy yếu thế hơn đối thủ.
Cũng trong giai đoạn này, giống cá lia thia Xiêm, vốn có nguồn gốc từ Thái Lan, đã được nhập vào Việt Nam. Đặc tính nổi bật của loài cá này là sự hung dữ tột độ; chúng sẵn sàng chiến đấu đến chết chứ không bao giờ bỏ cuộc. Bởi lẽ đó, những người chơi cá độ đã tiến hành lai tạo giữa cá lia thia bản địa và cá Xiêm. Mục đích là tạo ra thế hệ cá mới mang hình hài thuần Việt nhưng lại thừa hưởng sự hiếu chiến và gan dạ của dòng máu Xiêm. Học giả Vương Hồng Sển đã đúc kết thực trạng này bằng một câu lục bát đầy tính cảnh tỉnh dành cho những ai sa đà vào thú chơi cờ bạc:
“Lia thia đá bóng trong keo
Ham vui trước mặt, quên nghèo sau lưng.”
Vẻ đẹp hồn nhiên trong trò chơi dân gian
Dẫu cho thú chơi lia thia có lúc biến tướng thành tệ nạn đỏ đen, thì bản thân những chú cá ấy chưa bao giờ mang tội. Trái lại, trẻ con ở thôn quê vẫn giữ vẹn nguyên sự hồn nhiên, say mê khi săn bắt và tổ chức những trận đá cá theo cách của riêng mình. Những luật chơi tưởng chừng đơn giản nhưng lại được đám trẻ tự nghĩ ra một cách công bằng tuyệt đối. Chúng thường hẹn nhau tại một địa điểm để quãng đường mang cá của cả hai bên là như nhau, với niềm tin rằng cả hai “chiến binh” sẽ có cùng thể trạng mệt mỏi. Khi chuẩn bị cho cá vào chậu, lượng nước cũng được đổ bớt đi tương đương và hai chú cá sẽ được thả vào cùng lúc. Đây là quy tắc chung cho những trận đấu cân sức, còn khi có sự chênh lệch về kích thước, bọn trẻ sẽ linh hoạt thỏa thuận để đảm bảo sự hợp lý và công bằng cho đôi bên.
Đá cá lia thia không chỉ là một thú tiêu khiển thanh lịch của người dân quê mà còn là niềm say mê của những đứa trẻ yêu thích sự tĩnh lặng, không ồn ào. Mỗi khi mùa mưa về, lũ trẻ thôn dã lại háo hức len lỏi qua từng đám cỏ, bụi dừa nước, miệt mài kiếm tìm những bọt trắng li ti mà quên cả mệt mỏi hay đói khát. Niềm vui vỡ òa khi bắt được vài chú cá lia thia đồng, rồi tất tả chạy về nhà, tỉ mẩn sang keo, sớt chai, dù bị mẹ la rầy vẫn miệt mài chăm sóc đàn cá cưng suốt ngày dài. Đó mãi là một ký ức đẹp đẽ, khó phai mờ trong tâm khảm của những ai từng trải qua trò đá cá lia thia, một mảnh ghép rực rỡ của tuổi thơ hồn nhiên.
