Hành trình khai mở phương Nam vào thế kỷ 18 là một thiên anh hùng ca đầy gian khổ nhưng cũng vô cùng hiển hách của cha ông ta trên vùng đất hoang sơ, ngập mặn. Trong đó, An Giang nổi lên như một dấu ấn văn hóa, lịch sử đậm nét với những công trình kiến trúc cổ kính và những vị khai quốc công thần tài ba. Đình thần Châu Phú không chỉ là nơi thờ phụng các bậc tiền hiền mà còn là minh chứng cho tinh thần quật khởi của dân tộc.
Dấu ấn lịch sử trên vùng đất biên thùy
Trong công cuộc khai hoang mở cõi phương Nam vào thế kỷ 18, lớp lớp tiền nhân đã để lại những di sản văn hóa và lịch sử vô giá trên dải đất vốn từng là vùng đầm lầy, rừng rậm với thú dữ và lam sơn chướng khí. Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, An Giang được xem là vùng đất lưu giữ nhiều dấu tích rõ rệt nhất trong quá trình mở mang bờ cõi phía Tây Nam. Vào năm 1757, Chúa Võ Vương Nguyễn Phước Khoát đã thiết lập các đạo Đông Khẩu, Tân Châu và Châu Đốc trên phần đất được Nặc Tôn dâng hiến để đền đáp ơn nghĩa. Cùng với việc lập đạo Kiên Giang tại Giá Khê và đạo Long Xuyên tại Cà Mau, cương thổ Đàng Trong đã trải dài đến tận Hà Tiên và Phú Quốc, hoàn tất một giai đoạn lịch sử hào hùng.
Nhà nghiên cứu Trần Bạch Đằng từng nhận định rằng tiến trình Nam tiến là một thực tế lịch sử khách quan diễn ra từ nhiều thế kỷ trước. Trong bối cảnh đó, Nguyễn Hữu Cảnh chính là người đã hoàn tất sứ mệnh định hình cương vực phía Nam, tạo nên hình hài của đất nước đại thể như ngày nay. Những đóng góp của ông không chỉ dừng lại ở việc mở rộng địa giới mà còn nằm ở việc ổn định dân sinh và thiết lập hệ thống quản lý hành chính quy củ trên vùng đất mới.
Kiến trúc nghệ thuật độc đáo của đình Châu Phú
Tọa lạc ngay trung tâm thị xã Châu Đốc, tại góc đường Trần Hưng Đạo và Nguyễn Văn Thoại, đình Châu Phú hiện lên như một biểu tượng văn hóa linh thiêng. Đây là nơi thờ phụng Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh cùng các vị quan tướng có công lớn trong sự nghiệp khai khẩn phương Nam như Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại, Long Vân hầu Trương Tấn Bửu, hay Vệ Thủy binh Đỗ Năng Tàu. Với quy mô đồ sộ và vẻ đẹp cổ kính, đình Châu Phú được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, là một trong những ngôi đình tiêu biểu nhất tại miền Tây Nam Bộ.
Khuôn viên ngôi đình rộng lớn, mang đậm phong cách kiến trúc truyền thống Việt Nam với mái lợp ngói âm dương màu đỏ thẫm. Trên nóc đình, các nghệ nhân xưa đã khéo léo tạo hình tượng bát tiên và lưỡng long tranh châu vô cùng sinh động. Bước vào bên trong, du khách sẽ không khỏi trầm trồ trước những bức hoành phi, liễn đối được chạm trổ tinh xảo, sơn son thếp vàng lộng lẫy. Hệ thống cột tròn to lớn của đình được làm từ loại gỗ gõ sừng quý hiếm, vốn là loại danh mộc gần như đã tuyệt chủng ngày nay. Ngôi đình được xây dựng vào thời kỳ Thoại Ngọc Hầu trấn giữ vùng đất này, gắn liền với giai đoạn đào kênh Thoại Hà và kinh Vĩnh Tế vang danh sử sách.
Hành trạng và công đức của Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh
Nguyễn Hữu Cảnh, hay còn gọi là Nguyễn Hữu Kính, sinh năm 1650 tại vùng đất Quảng Bình, vốn là hậu duệ nhiều đời của danh thần Nguyễn Trãi. Dưới thời Chúa Nguyễn Phúc Chu, ông đã lập nhiều chiến công hiển hách, tiêu biểu là việc bình định quân Chân Lạp vào năm 1699. Sau khi đánh tan quân địch tại thành La Bích, ông không dùng uy lực để áp chế mà chọn cách vỗ về, an dân. Ông đã kêu gọi cộng đồng người Khmer, người Hoa và người Việt cùng chung sống hòa thuận, đoàn kết, xóa bỏ mọi kỳ thị về màu da hay tiếng nói. Tinh thần nhân ái ấy đã trở thành kim chỉ nam cho nếp sống hiền hòa của người dân Nam Bộ cho đến tận hôm nay.
Vào tháng 4 năm Canh Thìn (1700), khi đang đóng quân tại cồn Cây Sao, Nguyễn Hữu Cảnh không may lâm bệnh nặng. Dù sức khỏe suy giảm, ông vẫn giữ vững phong thái oai nghiêm để khích lệ tướng sĩ. Truyền thuyết kể rằng, trước khi mất, ông đã mơ thấy điềm báo về mệnh trời và vẫn mỉm cười đón nhận. Sau khi ông tạ thế tại Sầm Giang, Chúa Nguyễn đã truy tặng ông nhiều danh hiệu cao quý. Để tưởng nhớ công đức của ông, nhân dân ở nhiều nơi đã lập đền thờ, tiêu biểu là tại Cù lao Ông Chưởng và đình Châu Phú. Ngày nay, tên tuổi của ông vẫn sống mãi qua các địa danh, tên trường, tên đường và trong lòng mỗi người dân vùng đất Tây Nam Bộ.
Sự tri ân và các hoạt động lễ hội truyền thống
Hằng năm, đình Châu Phú trở thành điểm đến tâm linh quan trọng, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương. Lễ giỗ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh diễn ra vào ngày mùng 6 tháng 6 âm lịch là dịp để hậu thế bày tỏ lòng thành kính đối với vị khai quốc công thần. Bên cạnh đó, lễ Kỳ yên vào các ngày mùng 10 và 11 tháng 5 âm lịch cũng được tổ chức trang trọng với nhiều nghi thức truyền thống đậm đà bản sắc văn hóa dân gian. Đây không chỉ là hoạt động tín ngưỡng mà còn là dịp để giáo dục thế hệ trẻ về cội nguồn và lòng tự hào dân tộc, gìn giữ ngọn lửa tri ân mãi rạng ngời trên mảnh đất biên thùy.
