Ký ức về mùa hội cá đường rực rỡ một thời tại vàm Kiến Vàng, Cà Mau, vẫn còn vang vọng. Năm 1983, anh Tư Tua cùng chiếc ghe lưới gộc của mình đã bắt được gần hai ngàn con cá, mỗi con nặng hàng ký. Sự kiện này không chỉ cho thấy nguồn lợi hải sản dồi dào mà còn khắc sâu vào văn hóa, đời sống người dân vùng đất mũi, nay chỉ còn là hoài niệm về một quá khứ vàng son.
Cá hội dưới nước, người vui trên bờ
Vùng đất Năm Căn, Cà Mau vẫn còn lưu giữ những câu ca dao cổ, như một minh chứng sống động về sự thịnh vượng của mùa hội cá đường xưa kia:
Bao giờ hết đước Năm Căn
Ông Trang hết cá Viên An hết rừng
Khai Long hết xác cá đường
Mũi Cà Mau đó tao nhường cho bay.
Những câu hát ấy không chỉ phản ánh nguồn lợi hải sản dồi dào mà còn gợi lên bức tranh văn hóa độc đáo, nơi cá đường trở thành biểu tượng của sự trù phú. Từ cửa biển Trần Đề của Sóc Trăng trải dài đến vịnh Thái Lan, nhiều nơi là điểm quần tụ của cá đường, nhưng khu vực hội tụ đông đảo và thường xuyên nhất chính là vùng biển ngay mũi Cà Mau, bên ngoài bãi Khai Long. Tại đây, biển cả ưu ái hình thành một “sân hội” tự nhiên rộng chừng sáu cây số vuông, với địa hình gò cạn bao quanh một lòng chảo sâu chừng hai đến ba sải nước, tạo nên một ngư trường lý tưởng cho loài cá quý.
Nguồn lợi kinh tế từ bong bóng cá đường vô cùng lớn, tuy nhiên, mùa khai thác thường chỉ kéo dài vài ngày ngắn ngủi trong năm. Bởi vậy, hiếm có ngư dân nào chuyên tâm đóng ghe lưới để săn cá đường. Thay vào đó, mỗi khi mùa hội đến, các loại ghe lưới từ lưới gộc, lưới năm, lưới chim, lưới quét, cào mé, lưới tôm và cả những chiếc xuồng chèo nhỏ từ khắp các cửa biển Kinh Năm, Rạch Gốc, Kiến Vàng, Ông Trang, Bồ Đề, Hố Gùi… đều rầm rộ đổ về “sân hội”. Tại đây, cá đường về tụ hội đông đúc đến mức lượn lờ vàng rực cả mặt nước. Có những thời điểm, việc đánh bắt trở nên quá đỗi dễ dàng, ngư dân chỉ cần một cây móc câu cán dài, thọc xuống nước là có thể giật được cá, minh chứng cho sự phong phú đến khó tin của nguồn lợi biển khơi một thuở.
Sau năm 1975, trước bối cảnh nguồn lợi cá đường vẫn còn dồi dào, ông Bảy Cứng đã táo bạo đưa ra sáng kiến xây dựng nò ngoài biển, hy vọng có thể đón bắt và khai thác hiệu quả hơn những mùa cá đường tụ hội. Tuy nhiên, chỉ sau vài năm hoạt động, mùa hội cá đường dần thưa vắng, rồi biến mất hoàn toàn, để lại nhiều tiếc nuối về một thời hoàng kim đã qua.
Của ngon còn một chút này: Bong bóng vàng son và những hương vị còn sót lại
Tại cửa biển Sông Đốc, Cà Mau, từng tồn tại một xóm lưới gộc lâu đời, nơi những ngư dân lão luyện gắn bó với biển khơi. Mỗi khi mùa hội cá đường cận kề, cả xóm lại rầm rộ kéo nhau về phía mũi Cà Mau, cùng hòa mình vào không khí nhộn nhịp của ngư trường. Đặc biệt, trước mỗi mùa hội, hình ảnh những chiếc thuyền lớn của thương lái từ Quảng Đông và đảo Hải Nam (Trung Quốc) dong buồm cập bến Sông Đốc đã trở thành quen thuộc. Họ đến đây không chỉ để giao thương mà chủ yếu là để đón mua bong bóng cá đường – một mặt hàng có giá trị kinh tế đặc biệt.
Điều đáng nói là, về công dụng hay cách chế biến bong bóng cá đường thành món ăn, ngư dân vùng biển Cà Mau dường như rất mơ hồ. Đối với họ, đó là một bí mật mà chỉ những người Trung Quốc mới nắm giữ. Bởi lẽ, sau khi được khai thác, ngâm muối, làm sạch, phơi khô và cán thẳng, bong bóng cá đường gần như chỉ được tiêu thụ bởi các thương nhân người Hoa. Nếu không trực tiếp bán cho các thương lái từ Trung Quốc đại lục hay đảo Hải Nam, ngư dân cũng sẽ thông qua những đầu mối thu mua trung gian của cộng đồng Hoa kiều tại Chợ Lớn để đưa sản phẩm đến tay khách hàng cuối cùng.
Vào mùa hội cá đường cuối cùng được ghi nhận vào năm 1983, anh Tư Tua cùng gia đình đã thu về gần hai ngàn chiếc bong bóng cá đường. Số sản phẩm này được bán cho ngành thương nghiệp quốc doanh với mức giá khá “bèo bọt” so với giá thị trường tự do. Dẫu vậy, khoản tiền thu được cũng đủ để gia đình anh trang trải cuộc sống trong vài năm liền. Anh Tư Tua vẫn giữ gìn một cuốn sổ tay đã ố vàng theo thời gian, nơi ghi lại cẩn thận bảng giá thu mua bong bóng cá đường của Hoa kiều Chợ Lớn từ năm 1969. Theo đó: loại một (2 cái/1kg) có giá 2 lượng vàng; loại hai (3 cái/1kg) giá 1,5 lượng vàng; loại ba (4 cái/1kg) giá 1,2 lượng vàng; và loại dạt (nhiều cái/1kg) giá 0,8 lượng vàng. Đáng chú ý, bong bóng cá càng có tuổi, giá trị càng được đẩy lên cao hơn nữa, cho thấy sự quý hiếm và giá trị độc đáo của mặt hàng này.
Thuở xưa, bãi biển Khai Long từng được ví như “nghĩa địa cá đường” bởi một lý do ít ai ngờ: vì giá trị khổng lồ của bong bóng, và số lượng cá đường quá đỗi dồi dào, nên phần thịt cá thường bị bỏ đi một cách lãng phí. Điều này thật đáng tiếc, bởi lẽ thịt cá đường tươi ngon không hề thua kém cá bớp hay cá gún. Ngày nay, dù những mùa hội cá đường rộn ràng đã trở thành ký ức vàng son, du khách khi ghé thăm khu du lịch bãi biển Khai Long vẫn có thể tìm thấy và thưởng thức món khô cá đường đậm đà. Đặc biệt, thịt cá đường tươi, nhất là phần đầu, khi nấu canh chua bần sẽ tạo nên một hương vị tuyệt hảo, làm say lòng bất kỳ ai, đặc biệt là những người sành nhậu.
Tuy nhiên, điều thú vị và độc đáo nhất phải kể đến là món mắm trứng cá đường – một sáng tạo ẩm thực mới lạ. Món mắm đặc biệt này là thành quả của bà Ba Phượng, một nghệ nhân làm mắm trứ danh với hơn 50 năm kinh nghiệm tại vùng Bàu Chấu, huyện Cái Nước, Cà Mau, được bà phát triển trong vài năm gần đây. Mặc dù mùa hội cá đường không còn, nhưng vào khoảng tháng 3 âm lịch hàng năm, những chiếc ghe lưới gộc và lưới rút vẫn may mắn đánh bắt được vài chú cá đường bụng đầy trứng, như thể chúng tìm về “cố hương” để sinh sản. Một con cá đường nặng khoảng 10kg có thể mang buồng trứng nặng tới nửa ký. Tình cờ, trong một lần bà Ba Phượng xuống thăm con trai làm y sĩ ở trạm y tế xã Đất Mũi, bà thấy con và bạn bè được ngư dân biếu tặng nhiều bộ đầu và lòng cá đường còn nguyên trứng. Tuy nhiên, họ chỉ dùng phần đầu và bao tử để nhậu, còn trứng thì vì quá nhiều nên đành bỏ đi vì ngán. Thấy vậy, bà Ba Phượng liền nảy ra ý tưởng táo bạo: áp dụng kinh nghiệm làm mắm gia truyền của mình vào nguyên liệu mới mẻ này. Kết quả thật bất ngờ, món mắm trứng cá đường ra đời, mang hương vị độc đáo, hấp dẫn đến lạ lùng, nhanh chóng chinh phục khẩu vị của nhiều người.
Sức hấp dẫn của món mắm trứng cá đường lan tỏa nhanh chóng. Trong một chuyến công tác về Đất Mũi, nhà văn Trung Đỉnh, sau khi được chiêu đãi món ăn độc đáo này, đã tìm mọi cách “qua mặt” bộ phận kiểm tra an ninh sân bay để mang về Hà Nội một hũ mắm nhỏ làm quà. Trong bữa tiệc rượu sau đó với giới văn nhân Hà thành, câu chuyện về hũ mắm trứng cá đường từ đất mũi Cà Mau đã tạo nên một làn sóng xôn xao. Điện thoại của con trai bà Ba Phượng ở Đất Mũi cứ reo vang suốt buổi tối hôm ấy, chỉ vì sự nổi tiếng bất ngờ của món đặc sản mà nhà văn Trung Đỉnh đã mang ra thủ đô, minh chứng cho sức lan tỏa của hương vị phương Nam.
