An Giang, vùng đất đầu nguồn sông Cửu Long, nổi tiếng với những làng Chăm cổ kính nằm êm đềm bên dòng Hậu giang hiền hòa. Nơi đây, không gian văn hóa đặc sắc và nhịp sống của cộng đồng Chăm đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho thi ca, nhạc họa. Đặc biệt, kiến trúc độc đáo, quyến rũ của những ngôi nhà sàn và thánh đường tạo nên sức hút khó cưỡng giữa lòng châu thổ trù phú này.
Nét độc đáo của thánh đường Hồi giáo Chăm
Vượt qua dòng Châu Giang bằng chuyến phà êm đềm, du khách sẽ ngay lập tức bị cuốn hút bởi vẻ đẹp uy nghi của Thánh đường Mubarak, tọa lạc tại xã Châu Phong, thị xã Tân Châu. Ngôi thánh đường hàng trăm năm tuổi này, dưới bàn tay tài hoa của kiến trúc sư Mohamet Amin, hiện lên như một bức tranh kiến trúc giao thoa giữa Ba Tư và Ấn Độ cổ kính. Cổng chính hình vòng cung sừng sững, mở ra một khoảng sân rộng lớn, tĩnh lặng. Trên đỉnh chóp, một tháp lớn hai tầng hình bầu dục vươn cao, trang trí biểu tượng trăng lưỡi liềm và ngôi sao, minh chứng cho đức tin Hồi giáo. Bốn tháp nhỏ duyên dáng điểm xuyết ở bốn góc mái, cùng với hai tháp bầu tròn vút lên giữa nóc, tạo nên một tổng thể hài hòa, tráng lệ, biểu trưng cho tinh hoa kiến trúc Chăm tại An Giang thời bấy giờ.
Không chỉ riêng Mubarak, vùng Châu Giang và các khu vực lân cận còn ẩn chứa vô số thánh đường (Masjid) và tiểu thánh đường (Surao) khác, trải dài dọc theo những con đường dẫn về thị xã Tân Châu. Hay trên hành trình từ Châu Đốc, qua cầu Cồn Tiên về huyện và cửa khẩu Khánh Bình, du khách cũng sẽ choáng ngợp trước sự hiện diện của nhiều công trình kiến trúc Hồi giáo độc đáo. Mỗi thánh đường mang một vẻ đẹp riêng biệt, song tất cả đều toát lên sự nguy nga, tráng lệ theo phong cách Trung Đông cổ điển. Đặc biệt, không gian bên trong mỗi thánh đường luôn ngập tràn ánh sáng tự nhiên và sự thoáng đãng, nhờ những dãy hành lang rộng rãi bao quanh, những mái vòm cao vút và hệ thống cửa sổ lớn được thiết kế tinh xảo.
Thánh đường không chỉ là nơi thờ phụng mà còn là trung tâm tinh thần, định hình mọi sinh hoạt thường nhật của xóm làng Chăm. Dù người Việt lân cận vẫn thân thuộc gọi đây là “chùa Chàm,” nhưng thực chất, kiến trúc và nội thất bên trong thánh đường hoàn toàn khác biệt. Nơi đây là một không gian khang trang, được thiết kế để các tín đồ tụ họp, dâng lễ nguyện tập thể và lắng nghe những bài thuyết giảng vào ngày thứ Sáu thiêng liêng. Nó thể hiện sự tôn thờ tuyệt đối Đấng Tạo Hóa Allah, vì vậy, không có bất kỳ pho tượng thờ nào, chỉ duy nhất một chiếc bục giảng đơn giản với ba bậc cấp như bậc thang, đặt trang trọng ở vị trí trong cùng. Mỗi ngày, năm lần vào các thời khắc: khi bình minh hé rạng, giữa trưa, xế chiều, chạng vạng và sâu thẳm đêm khuya, từ ngọn tháp cao vút của thánh đường, tiếng trống trầm hùng lại vang lên, nối tiếp là lời ngân nga tha thiết, gọi mời những người con của đức tin cùng đến giáo đường, hướng về Mecca để dâng lên lời nguyện cầu thiêng liêng.
Người Chăm và kiến trúc nhà sàn gỗ truyền thống
Trong vô vàn nét độc đáo của làng Chăm Châu Giang, những ngôi nhà sàn gỗ cổ kính, ẩn chứa bao trầm tích thời gian, có lẽ để lại ấn tượng sâu sắc nhất. Nhiều căn nhà đã sừng sững hàng trăm năm, chứng kiến bao thế hệ lớn lên. Khi chúng tôi có dịp ghé thăm ngôi nhà sàn lâu đời nhất làng, Phó cả Tuan Haji Ahmath niềm nở chia sẻ: “Ngôi nhà này đã trải qua bốn đời sinh sống. Đây là kiến trúc truyền thống tiêu biểu nhất cho nhà sàn gỗ của người Chăm tại An Giang. Do đặc thù sinh sống ở vùng sông nước, việc xây dựng nhà sàn cao là một giải pháp hữu hiệu để ứng phó với mùa nước nổi. Hệ thống cột nhà được đôn cao bằng những thân gỗ nguyên khối từ các loại danh mộc quý hiếm như cẩm lai, căm xe, cà chất, trong đó, gỗ giáng hương được xem là loại quý giá nhất. Những cây gỗ này được tước vỏ, bào nhẵn và dựng cao vượt quá đầu người, đảm bảo an toàn khi nước lũ dâng cao. Mỗi ngôi nhà đều có một chiếc thang gỗ dẫn lên.
Đặc biệt, hai cánh cửa ra vào được thiết kế hơi thấp so với tầm vóc người trưởng thành, hàm chứa hai ý nghĩa sâu sắc: thể hiện sự tôn trọng đối với ngôi nhà và lòng kính trọng đối với gia chủ khi khách bước vào. Vách và sàn nhà thường được lát bằng các loại gỗ như gõ đen, cẩm lai hoặc thao lao. Chất liệu gỗ không chỉ phản ánh điều kiện kinh tế mà còn thể hiện đẳng cấp, sự giàu có của từng gia đình.” Theo đó, nhà sàn của người Chăm An Giang thường được phân thành hai loại chính: nhà nhỏ với bốn gian và nhà lớn hơn với năm gian, còn được gọi là Qê W, mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa.
Bước vào không gian bên trong những ngôi nhà sàn Chăm, du khách sẽ nhận thấy sự vắng bóng của bàn ghế. Thay vào đó, khi có khách quý ghé thăm, gia chủ sẽ trải những chiếc chiếu hoặc tấm thảm tinh tươm để cùng ngồi xếp bằng trên sàn gỗ mát lành, thể hiện sự gần gũi và hiếu khách. Một điều đặc biệt cần lưu ý là không nên tự ý vượt qua khung cửa có màn che, được trang trí cầu kỳ hoặc giản dị tùy theo điều kiện gia đình, bởi đây là ranh giới ngăn cách với gian nhà trong – một khu vực thiêng liêng và riêng tư. Theo tập tục truyền thống, gian phòng này hoàn toàn dành riêng cho phụ nữ và trẻ em gái sinh hoạt, đảm bảo sự tách biệt với không gian của đàn ông và trẻ em trai. Trước kia, cộng đồng Chăm thường sống quần tụ, những ngôi nhà được dựng san sát nhau, đến mức chỉ cần mở cửa sổ là có thể trò chuyện với hàng xóm đối diện, tạo nên một cảm giác gắn kết chặt chẽ, một nếp sống cộng đồng bền vững và ấm áp.
Đáng tiếc, số lượng nhà sàn gỗ truyền thống hiện nay tại Châu Giang không còn nhiều. Nguyên nhân chủ yếu là do thời gian bào mòn khiến nhiều căn nhà xuống cấp nghiêm trọng, cùng với xu hướng hiện đại hóa, nhiều gia đình khá giả đã chuyển sang xây dựng nhà tường kiên cố hơn. Theo chia sẻ của ông Phó cả, toàn làng Chăm Châu Giang hiện chỉ còn khoảng 50 căn nhà gỗ mang đậm kiến trúc truyền thống, trong đó có khoảng 10 ngôi nhà với tuổi đời trăm năm, ẩn chứa giá trị lịch sử và văn hóa vô giá. Đặc biệt, làng Châu Giang tự hào là một trong hai làng Chăm duy nhất trong tỉnh An Giang vẫn còn lưu giữ trọn vẹn bộ trống Rap Pà-nà cổ, một nhạc cụ thiêng liêng và không thể thiếu trong các nghi lễ, sinh hoạt văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Chăm qua bao thế hệ.
