Giữa dòng chảy hiện đại hóa khiến nhiều làng nghề truyền thống dần phai nhạt, nghề làm nồi đất tại huyện Hòn Đất, Kiên Giang vẫn kiên cường tồn tại. Đây là một minh chứng sống động cho sức bền của những giá trị văn hóa bản địa, nơi bàn tay tài hoa của người thợ vẫn ngày đêm tạo tác nên những sản phẩm đất nung mộc mạc, đậm hồn quê, góp phần tô điểm thêm nét đặc trưng cho vùng đất miền Tây sông nước này.
Hòn Đất, một huyện thuộc tỉnh Kiên Giang, nổi tiếng không chỉ bởi địa danh gắn liền với những câu chuyện lịch sử hào hùng mà còn bởi bức tranh văn hóa đa sắc tộc, nơi ba cộng đồng Việt, Khmer và Hoa cùng chung sống. Cách thành phố Rạch Giá khoảng 30km về phía tây bắc theo Quốc lộ 80, Hòn Đất hiện ra với không gian bao la của những cánh đồng lúa bạt ngàn, hòa quyện cùng sắc mây trời, những dãy núi hùng vĩ và thấp thoáng cả biển cả mênh mông, tạo nên một khung cảnh thiên nhiên hữu tình, say đắm lòng người.
Vùng đất Hòn Đất còn lưu giữ dấu ấn rực rỡ của nền văn hóa Óc Eo cổ đại, minh chứng cho một thời kỳ hưng thịnh của vương quốc Phù Nam xưa. Nơi đây còn có hệ thống di tích lịch sử huyền thoại như Ba Hòn (Hòn Me, Hòn Đất, Hòn Sóc), hay câu chuyện về người con gái anh hùng Phan Thị Ràng, được biết đến với tên gọi Chị Sứ trong tác phẩm Hòn Đất của nhà văn Anh Đức. Bên cạnh những giá trị lịch sử và văn hóa ấy, Hòn Đất còn là cái nôi của nhiều nét văn hóa đặc trưng vùng sông nước, trong đó, nghề làm nồi đất được xem là một trong những biểu tượng tinh hoa và căn bản nhất, gắn liền với đời sống thường nhật của người dân nơi đây.
Nghề làm nồi đất: Giữ hồn văn hóa từ đất và lửa
Nghề làm nồi đất đã từ rất lâu trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của người dân Hòn Đất. Thuật ngữ “nghề làm nồi đất” thực chất bao hàm việc tạo tác ra nhiều loại dụng cụ nhà bếp thiết yếu bằng đất nung như cà ràng (bếp lò ba chân), nồi với đủ kích cỡ, ơ, và chảo. Mỗi sản phẩm đều ẩn chứa sự khéo léo và tâm huyết của người thợ, mang đậm dấu ấn của một nền văn hóa vật chất bền bỉ.
Theo sử sách và lời truyền lại, nghề làm nồi đất ở Hòn Đất ra đời vào khoảng thế kỷ XX, với vị tổ nghề được cho là một người Khmer. Nghề này đặc biệt phát triển mạnh vào mùa nông nhàn, khi vụ lúa đã thu hoạch xong, người dân lại chuyển sang làm nồi đất, vừa để tận dụng thời gian rỗi, vừa tăng thêm thu nhập cho gia đình. Nguyên liệu chính để tạo nên những sản phẩm này là đất sét, một loại tài nguyên phong phú ở vùng đồng bằng Nam Bộ. Dù có vẻ đơn giản, nhưng để tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua một quá trình lao động vất vả, đòi hỏi kinh nghiệm, sự tỉ mỉ và đôi tay vô cùng khéo léo. Đất sét được chọn phải là loại thật dẻo, mịn, chắc, có khả năng chịu nhiệt và kết dính tốt, đảm bảo độ bền và chất lượng cho sản phẩm.
Bí quyết tạo nên sản phẩm đất nung Hòn Đất
Để cho ra đời một chiếc nồi đất, người thợ phải thực hiện nhiều công đoạn công phu. Bắt đầu từ khâu lựa chọn đất sét kỹ lưỡng, sau đó là nhào nặn để đất đạt độ dẻo cần thiết. Tiếp đến, người thợ sẽ vỗ và tạo hình sản phẩm, định hình dáng vẻ ban đầu. Sau khi tạo hình, sản phẩm sẽ được làm bóng và khắc họa những hoa văn đơn giản, tạo điểm nhấn riêng biệt.
Hoàn tất các bước tạo hình, sản phẩm được xếp cẩn thận lên những tấm ván và phơi dưới nắng mặt trời, để dần khô ráo và kiệt nước. Quá trình phơi này kéo dài khoảng một tuần đến mười ngày. Khi sản phẩm đã đạt độ khô cần thiết, chúng được đưa vào lò nung. Thợ nung sẽ khéo léo sắp xếp các sản phẩm theo nguyên tắc “dày trong – mỏng ngoài” tùy theo độ dày mỏng khác nhau, đảm bảo nhiệt độ phân bố đều. Khi “đốt lò”, rơm khô sẽ được nhét vào bên trong các bình, đồng thời rơm và than củi được chất thêm bên trên các sản phẩm. Kỹ thuật này giúp sản phẩm chín đều từ trong ra ngoài, tránh tình trạng rạn nứt hoặc chín không đồng đều do chênh lệch nhiệt độ. Mặc dù thị trường ngày nay tràn ngập các dụng cụ nhà bếp làm từ kim loại hoặc hợp kim tiện lợi, nghề làm nồi đất ở Hòn Đất – Kiên Giang vẫn giữ được vị trí riêng trong lòng người tiêu dùng, khẳng định sức sống bền bỉ của mình.
Qua bao thăng trầm của thời gian, nghề làm nồi đất không chỉ chứng minh khả năng thích nghi với nhu cầu cuộc sống mà còn là một câu chuyện đầy hoài niệm, gợi nhớ về quá khứ và những ký ức đẹp đẽ của miệt đồng quê. Sức sống của làng nghề truyền thống ấy chính là minh chứng cho giá trị văn hóa sâu sắc, một di sản không dễ dàng bị lãng quên.
