Tết Đoan ngọ, hay còn gọi là Tết Đoan Dương, là một trong những lễ tiết truyền thống quan trọng bậc nhất trong đời sống văn hóa của người dân Việt Nam và một số quốc gia Đông Á. Diễn ra vào mùng 5 tháng 5 âm lịch, ngày hội này không chỉ mang ý nghĩa đánh dấu thời điểm dương khí cực thịnh mà còn chứa đựng những phong tục dân gian độc đáo nhằm xua đuổi bệnh tật và cầu mong mùa màng bội thu.
Tháng tư đong đậu nấu chè
Ăn tết Đoan ngọ trở về tháng năm
Câu ca dao quen thuộc ấy từ lâu đã hằn sâu trong tâm khảm người Việt như một lời nhắc nhở về ngày tết giữa năm đầy bản sắc. Trong quan niệm dân gian, Đoan nghĩa là mở đầu, Ngọ là giữa trưa; việc ăn tết vào lúc mặt trời đứng bóng chính là sự giao hòa giữa thiên nhiên và con người khi khí dương đạt đến độ mãnh liệt nhất.
Huyền tích về lòng trung trinh và nguồn gốc ngày mùng 5 tháng 5
Lịch sử ngày Tết Đoan ngọ gắn liền với câu chuyện đầy bi tráng về Khuất Nguyên, một vị quan thanh liêm của nước Sở thời Trung Hoa cổ đại. Vì can ngăn nhà vua không thành, ông bị bãi chức và chọn cuộc sống ẩn dật nơi thôn dã. Hình ảnh người trung thần tóc tai bù xù, gầy gò hốc hác bên bờ sông Mịch La đã khiến người chị gái tên Tu xót xa khuyên nhủ ông nên quay về với ruộng đồng để hưởng tuổi già. Thế nhưng, trước viễn cảnh quốc gia suy vong, Khuất Nguyên đã chọn cách trầm mình xuống dòng nước xiết vào đúng ngày mùng 5 tháng 5 để giữ trọn lòng son. Thương tiếc bậc hiền tài, dân làng đã chèo thuyền ra cứu và ném bánh nếp xuống sông để cá không xâm hại thi thể ông, từ đó hình thành nên tục đua thuyền rồng và phong tục làm bánh tro tế lễ. Mảnh ruộng nơi ông từng cày cấy sau này cho loại gạo trắng ngần như ngọc, được người đời gọi là ruộng gạo ngọc để tưởng nhớ đức độ của ông.
Ý nghĩa của ngày dương khí cực thịnh trong quan niệm nhân sinh
Dưới góc nhìn của học thuyết âm dương ngũ hành, ngày mùng 5 tháng 5 là thời điểm dương khí đạt đến đỉnh điểm trong năm. Theo lịch cổ, đây là lúc xuân vận đã hết, hạ vận bắt đầu chuyển sang, sự thay đổi tiết trời đột ngột dễ khiến con người nhiễm bệnh thời khí, đồng thời cũng là lúc sâu bọ, côn trùng phát triển mạnh mẽ gây hại cho cây trồng. Việc lựa chọn ngày này làm lễ giết sâu bọ mang nhiều ý nghĩa thiết thực:
- Thực hiện nghi lễ dâng hương cầu khẩn cho sâu bọ có hại bị tuyệt diệt, bảo vệ mùa màng và vật nuôi.
- Ăn các thực phẩm có tính nóng hoặc chua như rượu nếp, mận, vải để tiêu diệt các loại ký sinh trùng trong cơ thể, giúp khai mở cửu khiếu và thông suốt dương khí.
- Dự trữ năng lượng cho cơ thể thông qua các món ăn bổ dưỡng để chống chọi với cái nắng gay gắt của mùa hạ.
- Điều hòa tạng tâm và hệ thống mạch máu bằng cách sử dụng các loại hoa quả có vị chua, giúp giảm bớt sự mãnh liệt của gan khí khi dương khí trời đất quá cao.
Vẻ đẹp văn hóa vùng miền và hương vị tết nửa năm ở miền Tây
Tại Việt Nam, Tết Đoan ngọ đã được Việt hóa sâu sắc để trở thành ngày Tết giết sâu bọ. Đây là dịp để con người bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên vào thời điểm cây trái bắt đầu đơm hoa kết quả. Đặc biệt, tại vùng đồng bằng sông Cửu Long, ngày này còn mang một tên gọi khác là ngày nước quay. Cứ theo lệ hàng năm, nước từ thượng nguồn đổ về khiến dòng sông trở nên đỏ đục, cuộn xoáy, báo hiệu một mùa lũ mới bắt đầu. Với người dân miền sông nước, đây chính là cái tết nửa năm, là cột mốc để những người con xa xứ trở về sum họp bên gia đình. Trong mâm cơm ngày tết ấy, chiếc bánh xèo vàng ươm, giòn rụm đã trở thành linh hồn của buổi lễ. Sự kết hợp giữa những nguyên liệu dân dã cây nhà lá vườn không chỉ tạo nên một bữa ăn hoành tráng, xôm tụ mà còn gửi gắm mong ước về một cuộc sống no đủ, thái bình trên mảnh đất chín rồng phù sa.
