Khi những tia nắng hanh hao của tháng Chạp bắt đầu trải dài trên các dòng kênh, tâm hồn người dân miền Tây lại rung động trước âm hưởng rộn rã của tiếng chày giã gạo và mùi hương nếp mới. Tết ở miệt vườn không chỉ là dịp đoàn viên mà còn là sự kết tinh của tinh hoa ẩm thực, lòng hiếu thảo và nét đẹp văn hóa tâm linh đặc sắc của cư dân vùng sông nước Cửu Long.
Hương nếp mới và nhịp chày quết bánh đêm trăng
Vào độ trung tuần tháng Chạp, nhịp sống tại các làng quê Nam Bộ trở nên hối hả hơn với âm thanh chày quết bánh phồng vang vọng từ sáng sớm đến tận đêm khuya. Nhà nào cũng ưu tiên chọn loại nếp hảo hạng, được ngâm kỹ với men rượu và các loại củ thơm để đồ xôi trước khi mang ra quết.
Đặc biệt, phong tục đổi công hay hùn hạp đã trở thành một nét đẹp cộng đồng, nơi cánh thanh niên khỏe mạnh đảm đương việc cầm chày, còn phụ nữ khéo léo lo khâu đảo bánh và xửng hấp. Những chiếc bánh phồng tròn trịa sau khi cán mỏng và áo lớp nước đường sẽ được phơi dưới nắng cho đến khi khô ráo, để rồi khi nướng lên, chúng phồng to, tỏa hương thơm ngát khắp không gian. Song hành cùng bánh phồng là những lò bánh tráng đỏ lửa suốt đêm, nơi vị béo ngậy của nước cốt dừa được hòa quyện vào bột gạo, tạo nên những xấp bánh giòn rụm, dày dặn và mang đậm dấu ấn đặc trưng của miền Tây.
Đòn bánh tét và hương vị Tết phương Nam hào sảng
Món ăn linh hồn của vùng đất chín rồng chính là những đòn bánh tét xanh mướt, tượng trưng cho sự no ấm và sum vầy. Ở những gia đình đông con cháu, bánh tét thường được gói thành những đòn lớn, khi cắt ra đặt trên đĩa kiểu trông vô cùng sang trọng và bắt mắt. Người dân nơi đây có bí quyết dùng nước lá dứa băm nhuyễn để trộn vào nếp, tạo nên sắc xanh tự nhiên và hương thơm thanh khiết cho từng thớ bánh.
Mỗi dịp xuân về, các gia đình thường gói ít nhất vài chục đòn để vừa thưởng thức, vừa biếu tặng người thân theo từng cặp với ý nguyện cầu chúc hạnh phúc lứa đôi bền chặt. Bánh tét khi ăn cùng thịt kho tàu, trứng vịt, dưa giá và dưa cải tạo nên một sự kết hợp hương vị hoàn hảo, đậm chất miệt vườn. Bên cạnh đó, mâm cỗ ngày Tết còn được điểm xuyết bởi món cá lóc nướng trui hoặc hấp, cuốn bánh tráng cùng các loại rau sống tươi ngon, nhâm nhi cùng chén rượu gạo ngon thượng hạng.
Sản vật miệt vườn và sự cầu kỳ trong ẩm thực truyền thống
Mâm ngũ quả ở miền Tây luôn là sự hội tụ tinh hoa của thiên nhiên với đầy đủ các loại sản vật như xoài, mãng cầu, đu đủ, vú sữa, quýt và nhãn, tạo nên một dải màu sắc hài hòa trên bàn thờ gia tiên. Hai trái dưa hấu lớn đặt cạnh bộ chân đèn đồng sáng bóng cũng là hình ảnh quen thuộc trong mỗi gia đình.
Ngoài ra, các loại mứt Tết tại đây cũng rất đa dạng, được làm từ khoai, bí hay gừng. Đặc biệt nhất phải kể đến mứt bí vùng Mỹ Tho, Tiền Giang, nơi những trái bí to, chắc thịt được lựa chọn kỹ lưỡng để chế biến qua nhiều công đoạn cầu kỳ. Thành phẩm là những miếng mứt có vị ngọt thanh, bùi béo và hương thơm đặc trưng, khẳng định sự tài hoa của người thợ làm mứt xứ này.
Phong tục đón Tết và những nét đẹp tâm linh bình dị
Sau ngày lễ đưa Táo quân về trời, các bậc cao niên trong gia đình bắt đầu chọn những cây tre cao, thẳng để chuẩn bị dựng nêu, một nghi thức xua đuổi điềm xấu và cầu mong bình an. Công cuộc chuẩn bị Tết còn bao gồm việc tát mương, dỡ chà để bắt những loại cá lóc, lươn, ếch tươi ngon nhất, dự trữ trong lu đất làm thức ăn cho những ngày xuân. Từ ngày 25 tháng Chạp, nhà cửa và phần mộ tổ tiên đều được quét dọn, trang hoàng sạch đẹp để đón ông bà. Vào đêm 29, hình ảnh mọi người quây quần bên bếp lửa hồng, cùng nhau canh nồi bánh tét và trò chuyện râm ran đã trở thành ký ức không thể quên của mỗi người con xa xứ. Thời khắc giao thừa thiêng liêng là lúc con cháu chờ đợi bên tách trà thơm, sau đó là những ngày thực hiện đúng đạo lý:
- Mùng một Tết cha
- Mùng hai Tết mẹ
- Mùng ba Tết thầy
Trong những năm gần đây, phong tục du xuân trên sông Tiền bằng thuyền đã trở thành một nét mới mẻ, mang lại trải nghiệm thư thái cho các gia đình giữa không gian bao la của sông nước. Có những gia đình khá giả còn tận hưởng không khí xuân trên thuyền suốt hai đến ba ngày, tạo nên một nét sinh hoạt văn hóa độc đáo giữa lòng đồng bằng sông Cửu Long.
