Mùa xuân về trên dải đất Tây Nam Bộ mang theo làn gió chướng se lạnh và đánh thức sức sống mãnh liệt của vùng sông nước sau những ngày lũ rút. Giữa bạt ngàn sắc mai vàng rực rỡ và những vườn cây trĩu quả, nét đẹp văn hóa ngày Tết tại đây hiện lên thật độc đáo, là sự giao thoa tinh tế giữa hương vị đất trời và lòng người nồng hậu, chân chất.
Hương vị ngày Tết từ bàn tay cần lao
Khi những công việc đồng áng vất vả của một năm vừa khép lại, các gia đình tại miền Tây lại tất bật chuẩn bị cho một cái Tết sum vầy. Từ khoảng trung tuần tháng Chạp, khắp các xóm làng đã vang rộn tiếng chày giã nếp nhịp nhàng từ lúc bình minh cho đến tận đêm khuya. Đặc trưng nhất chính là tục quết bánh phồng, một hoạt động văn hóa thể hiện rõ tinh thần đoàn kết khi hàng xóm láng giềng cùng nhau hùn hạp và đổi công.
Những thanh niên trai tráng trong xóm đảm nhiệm phần việc nặng nhọc là cầm chày quết bột, trong khi những người phụ nữ khéo léo đảm nhận việc đảo bánh và phơi phóng. Bánh tráng miền Tây mang một phong vị riêng biệt nhờ sự hòa quyện tuyệt vời của bột gạo và nước cốt dừa thơm ngậy, tạo nên những chiếc bánh vừa dày dặn, vừa giòn tan, là món ăn không thể thiếu trong mỗi gia đình.
Tại miệt vườn Mỹ Tho, Tiền Giang, nghề làm mứt cũng rộn ràng không kém với món mứt bí đặc sắc được tuyển chọn từ những trái bí to, chắc thịt, ít ruột. Qua bàn tay chế biến cầu kỳ và tỉ mỉ, món mứt bí mang vị ngọt thanh tao và hương thơm dịu nhẹ đã trở thành niềm tự hào của vùng đất Chơn Thiện. Không chỉ vậy, các loại lạp xường danh tiếng từ Cần Thơ và Sóc Trăng cũng được chuẩn bị chu đáo để xuất khẩu sang các nước lân cận như Campuchia hay Thái Lan.
Nghi lễ truyền thống và hơi thở sông nước
Khung cảnh trên bến dưới thuyền trở nên sống động lạ thường khi những chuyến tàu chở đầy hàng hóa xuôi ngược trên dòng sông Tiền và sông Hậu để kịp phục vụ Tết. Vào ngày 23 tháng Chạp, sau khi tiễn Táo Quân về trời, các bậc cao niên trong gia đình lại nhắc nhở con cháu đốn những cây tre cao, thẳng và tươi tốt để chuẩn bị dựng nêu.
Cây nêu thường cao khoảng bốn mét, được tước bỏ các nhánh phụ nhưng vẫn giữ lại phần đọt lá xanh tươi, chờ đến ngày 30 Tết mới chính thức dựng lên và chỉ hạ xuống vào ngày mùng 7. Không khí nông thôn càng trở nên rộn rạng sau ngày 23, khi mọi người cùng nhau tát mương, chắt đìa để đánh bắt đủ loại thủy sản từ cá linh, lươn, ếch cho đến những con cá lóc béo tròn. Những sản vật này được thả trong lu đất để giữ độ tươi ngon, chuẩn bị cho những bữa cơm cúng kiếng và chiêu đãi trong suốt ba ngày Tết. Song song đó, các gia đình cũng dành thời gian trang hoàng lại nhà cửa bằng những lớp vôi mới và cùng nhau tu sửa, sơn quét phần mộ tổ tiên để tỏ lòng hiếu kính.
Bánh tét và mỹ vị trong mâm cỗ Tết phương Nam
Món ăn chủ đạo và là biểu tượng cho sự sung túc của người dân Nam Bộ chính là bánh tét. Để bánh có màu xanh tự nhiên và hương thơm đặc trưng, người ta thường băm nhỏ lá dứa, vắt lấy nước cốt để trộn cùng gạo nếp ngon. Mỗi gia đình thường gói hàng chục đòn bánh, sau đó cột lại thành từng cặp với ngụ ý mong cầu sự gắn kết, đôi lứa hạnh phúc và dùng làm quà biếu cho người thân.
Trong không gian tĩnh lặng của đêm 29, mọi người cùng quây quần bên bếp lửa hồng rực rỡ để canh nồi bánh tét, nhâm nhi chén trà xanh và hàn huyên những câu chuyện vui buồn của năm cũ. Bánh tét khi ăn thường được kết hợp cùng nồi thịt kho tàu đậm đà với hàng chục quả trứng vịt, kèm theo dưa giá và dưa cải chua giòn. Ngoài ra, món cá lóc nướng trui cuốn bánh tráng cũng là một mỹ vị không thể thiếu trong các bữa tiệc đầu xuân. Những thanh niên trong làng thường chuẩn bị sẵn các loại rượu gạo hảo hạng để nhâm nhi cùng đặc sản miệt vườn, trong khi các cụ già lại có thú vui tao nhã là viết câu đối mực Tàu trên giấy đỏ để trang trí trong nhà, tạo nên một không gian Tết vừa đậm chất văn chương vừa ấm cúng.
Khoảnh khắc giao thừa và nét đẹp chợ nổi
Khi bóng tối bao trùm lấy vùng sông nước trong đêm 30, những chiếc ca nô vội vã lướt trên kênh rạch để kịp đưa mọi người về nhà đón giao thừa. Trong giờ phút thiêng liêng ấy, bàn thờ gia tiên luôn được chăm chút kỹ lưỡng với khói hương nghi ngút và ánh đèn lung linh, huyền ảo. Mâm ngũ quả của miền Tây vô cùng phong phú với đủ loại sản vật trù phú như xoài, mãng cầu, đu đủ, vú sữa, quýt và nhãn, tạo nên một bức tranh màu sắc hài hòa và sung túc.
Sau nghi lễ cúng giao thừa thành kính, người dân bắt đầu thực hiện các phong tục kiêng cữ truyền thống như không quét nhà, xách nước hay cãi vã để giữ cho cả năm được thuận lợi. Theo quan niệm Mồng Một tết cha, mồng Hai tết mẹ, mồng Ba tết thầy, mọi người thường dùng xuồng tam bản để di chuyển thăm hỏi người thân và thầy cô, tạo nên khung cảnh nhộn nhịp trên các kênh rạch. Những năm gần đây, xu hướng du xuân trên sông đã mở ra cơ hội để khám phá những vương quốc trái cây như Thới Sơn, Tân Quy hay vùng đất lịch sử Bến Tre với những loại bưởi da xanh và sầu riêng danh tiếng. Đặc biệt, chợ nổi Ngã Năm tại Sóc Trăng với hàng trăm chiếc ghe đậu san sát chính là nơi thể hiện rõ nét nhất cái hồn của Tết miền Tây, nơi giao thoa giữa giao thương nhộn nhịp và nét đẹp bình dị của vùng đất chín rồng.
