Nhạc sĩ Thanh Sơn (Lê Văn Thiện) là một trong những tên tuổi lớn của tân nhạc Việt Nam, người đã vẽ nên bức tranh thanh xuân rực rỡ và lãng mạn qua hàng loạt ca khúc về tuổi học trò. Từ một ca sĩ đoạt giải đến một nhạc sĩ tài hoa, ông đã ghi dấu ấn sâu đậm trong lòng công chúng với những giai điệu đầy hoài niệm, đặc biệt là bản nhạc kinh điển Nỗi buồn hoa phượng, cùng với khối lượng đồ sộ các tác phẩm đậm đà âm hưởng dân ca Nam Bộ.
Nhạc sĩ Thanh Sơn tên thật là Lê Văn Thiện, sinh ngày 1 tháng 5 năm 1938 tại Sóc Trăng, ông mất ngày 4 tháng 4 năm 2012. Ông là người con thứ 10 trong gia đình có 12 anh chị em. Ngay từ thuở thiếu thời, niềm đam mê âm nhạc đã dẫn dắt ông tìm đến nhạc sĩ Võ Đức Phấn, em út của Võ Đức Thu, một bậc thầy về đàn ở Sài Gòn. Sau khi thầy Phấn qua đời vào năm 1955, Lê Văn Thiện lên Sài Gòn mưu sinh, làm gia nhân cho Giám đốc Công ty Dầu lửa Quốc gia với mức lương ít ỏi 150 đồng mỗi tháng. Tại Sài Gòn, ông tiếp tục theo đuổi ước mơ bằng cách ghi danh vào lớp nhạc của nhạc sĩ Lê Thương. Công việc chính của ông lúc bấy giờ là chép và kẻ khung nhạc thủ công.
Bước ngoặt đến vào năm 1959 khi ông quyết định tham dự cuộc thi Tuyển lựa ca sĩ do Đài Phát thanh Sài Gòn tổ chức. Với nghệ danh Thanh Sơn, thí sinh Lê Văn Thiện đã chinh phục ban giám khảo (gồm các tên tuổi lẫy lừng như Dương Thiệu Tước, Võ Đức Thu, Thẩm Oánh, Nghiêm Phú Thi) và giành giải nhất bằng ca khúc “Chiều tàn” của Lam Phương. Phần thưởng danh giá bao gồm một chiếc radio và cây đàn guitare. Sau chiến thắng này, Thanh Sơn chính thức bước chân vào giới nghệ thuật, trở thành giọng ca trong ban nhạc Tiếng Tơ Đồng nổi tiếng của nhạc sĩ Hoàng Trọng.
Khi đã có chỗ đứng trong vai trò ca sĩ, Thanh Sơn vẫn không ngừng học hỏi và nuôi dưỡng khát khao sáng tác. Ông tự mày mò nghiên cứu lý thuyết qua cuốn sách “Để sáng tác một ca khúc” của Hoàng Thi Thơ. Trong giai đoạn chuyển mình này, ông nhận được sự hỗ trợ và động viên quý báu từ nhiều nhạc sĩ gạo cội như Hoàng Trọng, Nguyễn Hiền và Văn Phụng.
Hồi ức về thời áo trắng và sự ra đời của một huyền thoại
Kể từ năm 1960, Thanh Sơn chính thức bắt đầu hành trình sáng tác của mình, lấy cảm hứng từ đề tài gần gũi nhất: tuổi trẻ và thời áo trắng. Ca khúc đầu tay của ông là “Tình học sinh”. Sau khi được nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ tận tình góp ý và hướng dẫn, tác phẩm này đã được gửi đi phát sóng và nhanh chóng được nhiều ca sĩ đón nhận, vang vọng trên làn sóng phát thanh thời bấy giờ. Nhạc sĩ từng chia sẻ rằng ông đã viết hơn 200 bài hát dành riêng cho lứa tuổi học trò, coi đó là quãng thời gian đẹp nhất trong đời người.
Trong số các tác phẩm về đề tài học đường, nổi bật và sống mãi cùng thời gian phải kể đến “Tình học sinh”, “Ba tháng tạ từ”, “Lưu bút ngày xanh”, “Hạ buồn” và đặc biệt là “Nỗi buồn hoa phượng”. Giai điệu và ca từ của bài hát này cho đến nay vẫn giữ nguyên sức lay động, khiến trái tim bao thế hệ học trò thổn thức: “Mỗi năm đến hè lòng man mác buồn, chín mươi ngày qua chứa chan tình thương. Ngày mai xa cách hai đứa hai nơi, phút gần gũi nhau mất rồi, tạ từ là hết người ơi”.
Năm 1963, Thanh Sơn quyết định gác lại nghiệp ca hát để chuyên tâm hoàn toàn vào sáng tác. Lý do lớn nhất nằm ở giá trị kinh tế: nếu công việc ca sĩ chỉ mang lại 150 đồng lương mỗi tháng, thì tiền tác quyền đã giúp ông kiếm được con số khổng lồ 6.000 đồng mỗi tháng. Nguồn thu nhập dồi dào từ sáng tác đã giúp gia đình ông thoát khỏi cảnh nghèo khó, tạo điều kiện để ông mua nhà, sắm xe và lập gia đình.
Năm 1965, ông tiếp tục khẳng định tài năng qua ca khúc “Nhật ký đời tôi”. Bản thu âm với giọng ca Hoàng Oanh cho Hãng đĩa Việt Nam đã tạo nên một cơn sốt lớn trong lòng công chúng, đặc biệt là những người từng trải qua chuyện tình dang dở. Nhạc sĩ từng bộc bạch rằng vợ ông không hề ghen tuông khi nghe ông kể lại những cuộc tình đã mất trong bài hát, bởi lẽ ông luôn thành thật, không hề giấu giếm về những lời hẹn ước đã lùi xa. Điều còn lại trong âm nhạc của ông chính là sự chân thật của một trái tim giàu rung động.
Nghĩa tình với âm hưởng dân ca miền Tây
Đến năm 1973, nhận thấy âm hưởng dân ca Nam Bộ có sức sống bền bỉ, dễ dàng lan tỏa và gần gũi với đời sống người lao động, nhạc sĩ Thanh Sơn đã chuyển hướng sáng tác sang đề tài quê hương. Ca khúc mở màn cho dòng nhạc này là “Ngợi ca quê hương”. Kể từ đó, ông đã sáng tác hơn 200 ca khúc về đề tài này, khai thác chất liệu phong phú từ miền châu thổ sông Hậu và âm nhạc ngũ cung truyền thống. Nhạc của ông mang đậm chất mộc mạc của nông thôn miền Nam, chứa đựng tình yêu sâu sắc, tâm huyết với quê nhà và những kỷ niệm học đường không thể nào quên.
Huyền thoại về nguồn cảm hứng thật mang tên hoa phượng
Về hoàn cảnh ra đời của kiệt tác Nỗi buồn hoa phượng, nhạc sĩ Thanh Sơn từng kể lại một câu chuyện tình thơ mộng nhưng đầy tiếc nuối. Năm 13 tuổi, khi học tại trường Hoàng Diệu ở Sóc Trăng, ông có quen một cô gái dễ thương trong lớp, con của một gia đình công chức từ Sài Gòn biệt phái về, tên là Nguyễn Thị Hoa Phượng. Sau hơn một năm gắn bó với tình cảm ngày càng thân thiết, bất ngờ vào kỳ nghỉ hè năm sau, Hoa Phượng báo tin gia đình được điều chuyển về lại Sài Gòn. Họ gặp nhau để chào từ biệt.
Trong khoảnh khắc vừa bất ngờ vừa buồn bã rười rượi, ông hỏi xin địa chỉ liên lạc. Cô gái chỉ buồn bã, rưng rưng nước mắt nói: “Tên em là Hoa Phượng, mỗi năm đến hè nhìn hoa phượng nở thì hãy nhớ đến em…”. Từ đó, họ bặt tin nhau. Mãi đến một ngày hè năm 1963, khi đã nổi tiếng tại Sài Gòn, bất chợt trông thấy những cành phượng đỏ rực ngang qua một sân trường, ông bỗng nhớ lại lời hẹn ước chia tay năm xưa. Vào đêm hè oi bức đó, lòng đầy hoài niệm, ông đã đặt bút viết nên những câu ca bất hủ: “Mỗi năm đến hè lòng man mác buồn, chín mươi ngày qua chứa chan tình thương, ngày mai xa cách hai đứa hai nơi, phút gần gũi nhau mất rồi, tạ từ là hết người ơi…”. Ca khúc sau đó được ca sĩ Thanh Tuyền thể hiện, nhanh chóng trở thành bản nhạc kinh điển, đặc biệt được lứa tuổi học trò yêu thích.
