Đồng bằng sông Cửu Long, vùng đất trù phú với những dòng sông uốn lượn, đã là mái nhà chung của nhiều cộng đồng dân tộc từ cuối thế kỷ XVII, trong đó người Khmer là một trong những cư dân có mặt sớm nhất. Họ đã chọn những giồng đất cao ráo, màu mỡ ven sông Tiền, sông Hậu để định cư, kiến tạo nên những phum sóc trù phú, gìn giữ bản sắc văn hóa độc đáo. Trang phục truyền thống, đặc biệt là trong những dịp lễ hội và cưới hỏi, chính là tấm gương phản chiếu sống động tâm hồn và di sản ấy.
Dấu chân người Khmer đã in hằn sâu đậm trên nhiều rẻo đất phù sa của Đồng bằng sông Cửu Long. Từ những giồng đất cao ở Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu cho đến vùng đồi núi Tri Tôn – An Giang, những cộng đồng phum sóc Khmer đã hình thành và phát triển. Họ là những người hiền hòa, hiếu khách, với lối canh tác lúa thâm canh hiệu quả và một đời sống tâm linh sâu sắc theo Phật giáo Tiểu thừa. Các lễ hội, ca múa truyền thống đã trở thành nét văn hóa đặc trưng, góp phần tạo nên bức tranh đa sắc của vùng đất phương Nam. Đặc biệt, những vùng đất như Bãi Xàu (Sóc Trăng) nổi tiếng với gạo ngon, hay các giồng ven sông Cái Lớn, Cái Bé ở Rạch Giá, và hai làng Hưng Ngãi, Hưng Lợi ở Cà Mau, đều là những minh chứng cho sự hiện diện lâu đời và bền vững của cộng đồng Khmer.
Dù đã trải qua quá trình cộng cư lâu dài với người Việt và người Hoa, người Khmer vẫn khéo léo gìn giữ những giá trị văn hóa cốt lõi của dân tộc mình. Sự giao thoa đã mang lại những biến đổi trong sinh hoạt thường nhật, điển hình là phục sức; tuy nhiên, vào những dịp đặc biệt như lễ hội hay hôn lễ, trang phục truyền thống lại được trân trọng khoác lên, tỏa sáng với vẻ đẹp nguyên bản và đậm đà bản sắc.
Trang phục phụ nữ Khmer
Khoảng ba đến bốn thập kỷ trước, phụ nữ Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long vẫn duy trì lối mặc váy kín đáo. Đó là những chiếc váy tơ tằm dệt tinh xảo với nhiều họa tiết, được quấn quanh thân từ hông và vắt về một phía, gấu váy cao trên cổ chân. Đặc biệt, chiếc `xăm pốt chân khen` được xem là kiểu váy cổ truyền mang tính biểu tượng, với tấm vải rộng quấn từ hông xuống ngang đùi, phần vải phía sau được kéo luồn qua giữa hai chân rồi vắt ra phía trước, giắt lại ở hông, tạo thành một kiểu như quần ngắn rộng thùng thình. Những người lớn tuổi hay các diễn viên thường mặc loại váy này với nhiều màu sắc khác nhau. Trong các lễ hội, phụ nữ lớn tuổi còn diện chiếc áo dài `wên` may bít tà, thùng áo rộng và dài đến dưới gối, cổ áo xẻ trước, tay áo ôm sát, hai bên sườn ghép thêm bốn miếng vải từ nách đến gấu áo, kết hợp với quần đen. Khi mặc áo này, các bà thường khoác thêm khăn vải chéo ngang người, luồn qua một bên nách rồi qua vai, thả hai đầu khăn xuống thành hai múi, thể hiện sự kín đáo và trang trọng.
Ngày nay, trang phục của phụ nữ Khmer đã có nhiều nét tương đồng với phụ nữ Việt, đặc biệt là trong sinh hoạt hàng ngày. Giới trẻ thường lựa chọn quần âu hoặc quần đen kết hợp với áo sơ mi, áo kiểu hay áo bà ba. Bộ quần áo bà ba nhuộm đen cùng chiếc khăn rằn đội đầu đã trở thành hình ảnh quen thuộc, phổ biến trong cuộc sống thường nhật của phụ nữ Khmer, vừa tiện lợi vừa mang nét duyên dáng riêng.
Trang phục nam giới Khmer
Trong sinh hoạt thường ngày, đàn ông lớn tuổi người Khmer thường mặc quần áo bà ba màu đen hoặc trắng, kết hợp với chiếc khăn rằn quấn quanh đầu và chít hai đầu khăn lại ở phía trước trán, hoặc đơn giản là quấn quanh cổ. Vào những dịp lễ Tết, họ vẫn chọn kiểu trang phục này nhưng với chất liệu vải tốt hơn, thêm chiếc khăn dài quàng chéo ngang người và vắt lên vai trái, tạo nên vẻ trang nghiêm. Hiện tại, đàn ông Khmer lớn tuổi cũng dần ưa chuộng quần âu và áo sơ mi. Tuy nhiên, khi ở nhà, họ thường cởi trần và vận chiếc `xà rông` kẻ sọc hoặc dệt hoa văn ô vuông, mang lại sự thoải mái và gắn bó với nếp sống truyền thống.
Nét lộng lẫy trong trang phục cưới truyền thống Khmer
Ngày cưới là khoảnh khắc thăng hoa của tình yêu và cũng là dịp để trang phục truyền thống Khmer tỏa sáng rực rỡ nhất. Đa số cô dâu ở Đồng bằng sông Cửu Long vẫn gìn giữ nét đẹp ấy. Cô dâu thường mặc chiếc `xăm pốt hôl` màu tím sẫm hoặc hồng cánh sen, kết hợp với áo dài `tầm pông` màu đỏ thắm, khoác khăn ngang người và đội chiếc mũ `pkál plac`. Đây là loại mũ hình tháp nhọn nhiều tầng, có thể làm bằng kim loại hoặc giấy bồi, được trang trí lộng lẫy bằng những cánh con kim quýt màu xanh biếc, ánh lên vẻ vương giả.
Chi tiết hơn, trang phục cưới của cô dâu thực sự là một tác phẩm nghệ thuật cầu kỳ. Chiếc `xăm pốt` làm từ sợi kim tuyến hay tơ tằm màu đỏ sậm hoặc hồng cánh sen sậm, dài đến cổ chân và dệt hoa văn tinh xảo, đi cùng với chiếc áo ngắn tay bó chẽn hoặc để hở một bên vai (`xa bây`). Áo và `xăm pốt` được cố định gọn gàng bằng chiếc thắt lưng kim loại `xai krò bách` lấp lánh. Phía trước ngực cô dâu là tấm `sronko` hình bán nguyệt như chiếc yếm, màu đỏ rực rỡ, trang trí bằng mảnh vỏ trai, thêu hoa cườm sặc sỡ và kết tua rua diềm diêm dúa. Một tấm khăn dài hình chữ nhật `khăn òn kon đây` dệt bằng sợi kim tuyến rực rỡ được quàng chéo ngang ngực. Cuối cùng, chiếc mũ cưới quý phái `kà păng` hay `kpâl plôp` hình tháp nhọn ba tầng, kết hoa lộng lẫy, làm từ kim loại hoặc giấy bồi cứng, đội trên mái tóc búi cao. Chiếc mũ `mkot` dân dã cũng màu đỏ, được trang trí bởi ngọc trai, hạt xoàn nhân tạo, thêu hoa cườm và đặc biệt là những chiếc cánh của con kim quýt `slap ừng phim` màu xanh lá cây pha sắc vàng óng. Trên mũ cắm tua tủa các cây trâm `sniêk sok` gắn bông hoa tròn đủ màu, tựa như một rừng hoa khoe sắc, tượng trưng cho tuổi trẻ tươi đẹp như mùa xuân của cô dâu. Nơi chân mũ gắn hai chuỗi hạt ngọc rủ dài xuống hai bên tai, tăng thêm vẻ kiêu sa, đài các.
Trang phục cưới của chú rể Khmer cũng mang đậm tính truyền thống. Đó là bộ `xà rông` kết hợp với áo ngắn bỏ ngoài màu đỏ, cổ đứng, xẻ đằng trước và cài khuy. Ngoài ra, chú rể còn khoác thêm loại khăn truyền thống trên vai trái. Theo phong tục, chú rể mặc chiếc `xăm pốt` để thẳng bình thường như `xà rông`, màu đỏ hoặc màu sậm có hoa văn. Chiếc áo Khmer ngắn màu đỏ hoặc trắng, kiểu cổ đứng, tay dài, cài chín cúc ở phía trước, cùng dải khăn `khăn kần xail` vắt trên vai trái. Đặc biệt, chú rể còn đeo con dao cưới `kầm pách` không chỉ để múa mở đường trong lễ cưới, cắt trầu cau cho cô dâu mà còn mang ý nghĩa bảo vệ cô dâu, tượng trưng cho lòng chung thủy và sự sẵn sàng hy sinh cho tình yêu, gợi nhớ tích truyện nàng Tiêu và chàng Tum.
Nhìn chung, các loại trang phục truyền thống của người Khmer luôn toát lên vẻ kín đáo nhưng không kém phần trang trọng và lộng lẫy. Với những đường nét, họa tiết tinh xảo và màu sắc sặc sỡ, chúng không chỉ tôn lên vẻ duyên dáng, xinh đẹp của người mặc mà còn thể hiện đậm đà bản sắc văn hóa độc đáo, một di sản quý giá của dân tộc Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long.
