Lễ giỗ anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực, diễn ra từ ngày 27 đến 29 tháng 8 âm lịch hằng năm tại Rạch Giá (Kiên Giang), không chỉ là dịp tưởng nhớ một vị tướng yêu nước mà còn là một lễ hội văn hóa quy mô lớn, thu hút hàng trăm nghìn lượt khách thập phương. Đây là biểu hiện sâu sắc cho lòng tôn kính và sự tri ân của người dân Nam Bộ đối với người anh hùng đã hy sinh vì độc lập dân tộc.
Sự hội tụ của niềm tri ân
Mỗi độ thu về, khi tiết trời chuyển mình cũng là lúc người dân khắp các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) lại hành hương về thành phố Rạch Giá để tham dự lễ giỗ Đức Cụ Nguyễn Trung Trực.
Hỏa hồng Nhựt Tảo oanh thiên địa
Kiếm bạt Kiên Giang khấp quỷ thần
Chỉ trong ba ngày lễ chính, ước tính có đến hàng trăm nghìn lượt khách đổ về dâng hương tại ngôi đình thờ lịch sử, chưa kể những nơi thờ phụng khác của Cụ tại Phú Quốc, Hòn Đất, Châu Thành (Kiên Giang) và nhiều đình làng rải rác khắp miền Tây Nam Bộ. Ngày giỗ Cụ đã trở thành một ngày hội chung, nơi cộng đồng cùng nhau chung tay, góp sức lo lắng mọi việc chu toàn, thể hiện tinh thần “ăn lấy lộc” và lòng nhân ái sâu sắc.
Khí tiết lẫm liệt của người anh hùng
Nguyễn Trung Trực nguyên quán tại Bình Định, nhưng lại sớm gắn bó và trưởng thành trên vùng đất phương Nam. Cuộc đời và sự nghiệp của ông đã hòa quyện cùng lịch sử đấu tranh chống thực dân Pháp tại miền Tây Nam Bộ. Với tài thao lược, lòng yêu nước nồng nàn và võ nghệ tinh thông, chàng trai họ Nguyễn sớm ý thức được sự xâm lược của ngoại bang. Ông đã tạo nên hai dấu son chói lọi trong phong trào kháng chiến bấy giờ.
Sự kiện đầu tiên là trận hỏa công vang dội tại vàm Nhựt Tảo (Long An) vào năm 1861. Cụ và nghĩa binh, giả trang thành đoàn rước dâu trên sông, đã áp sát và thiêu hủy chiếc tàu chiến L’Esperance của quân Pháp. Chiến thắng này đã thổi bùng lên ngọn lửa kháng chiến ngay sau khi Đại đồn Chí Hòa thất thủ. Tiếng tăm của Nguyễn Trung Trực lan truyền khiến quân Pháp phải dè chừng.
Sau khi nhậm chức Lãnh binh, ông được triều đình lệnh rút về Bình Thuận, nhưng Nguyễn Trung Trực đã chọn ở lại miền Tây, đưa quân về hoạt động tại khu vực sông Cái Lớn (Kiên Giang) để chờ thời cơ. Uy tín của ông đã tập hợp được những người yêu nước thuộc các cộng đồng Kinh, Hoa, Khmer tại địa phương.
Vào rạng sáng ngày 16 tháng 6 năm 1868, Nguyễn Trung Trực dẫn quân từ Tà Niên (nay là xã Vĩnh Hòa Hiệp, Châu Thành, Kiên Giang) bất ngờ đánh úp đồn Kiên Giang, gây kinh hoàng cho quân Pháp. Sau đó, Cụ rút quân về Hòn Chông–Kiên Lương rồi ra Phú Quốc tiếp tục chiến đấu. Tuy nhiên, trước sức mạnh áp đảo của quân thù, để tránh việc đồng đội bị đói khát và dân thường bị thảm sát vô tội, Cụ buộc phải đầu hàng. Ông bị đưa về xử chém tại chợ Rạch Giá.
Trước lúc hy sinh, người dân, đặc biệt là cư dân Tà Niên, đã dệt chiếu để trải cho Cụ đứng. Nguyễn Trung Trực ngẩng cao đầu nhìn trời đất quê hương và dõng dạc hô lớn câu nói đi vào lịch sử: “Bao giờ Tây nhổ hết cỏ nước Nam mới hết người Nam đánh Tây”.
Công trạng của ông sau này được thi sĩ Huỳnh Mẫn Đạt (quê Rạch Giá) khái quát trong hai câu thơ bất hủ:
- Hỏa hồng Nhựt Tảo oanh thiên địa
- Kiếm bạt Kiên Giang khấp quỷ thần.
Hai câu thơ này ca ngợi chiến công rực lửa tại Nhựt Tảo làm rung động đất trời và trận đánh tại Kiên Giang khiến quỷ thần cũng phải khiếp sợ.
Tín ngưỡng thờ phụng và sự lan tỏa
Sau khi Nguyễn Trung Trực mất, người dân đã lập bàn thờ ông tại ngôi thờ cá voi (cá Ông) ở Rạch Giá một cách bí mật. Về sau, nơi này được công khai hóa và phát triển thành Đình Nguyễn Trung Trực ngày nay. Trong gian chính của đình thờ, hệ thống bàn thờ được sắp đặt trang trọng bao gồm:
- Bàn thờ Chánh soái Đại càn.
- Bàn thờ 30 vị anh hùng dân tộc.
- Long đình cùng di ảnh Nguyễn Trung Trực.
- Bàn thờ chính của Nguyễn Trung Trực.
- Bàn thờ chư vị hội đồng trăm quan cựu thần và Cửu huyền thất tổ.
Phía cuối chính điện có ba ngai thờ lớn: Ngai chính giữa thờ Nguyễn Trung Trực, bên trên đề bức hoành phi “Anh Khí Như Hồng” ca ngợi khí tiết của ông; ngai bên trái thờ Phó cơ Nguyễn Hiền Điều và Phó lãnh binh Lâm Quang Ky (hai vị dưới quyền Nguyễn Trung Trực); ngai bên phải thờ Nam Hải Đại Tướng Quân theo tín ngưỡng của cư dân miền biển.
Hiện nay, nhiều đình làng ở ĐBSCL cũng lập bàn thờ Cụ Nguyễn như một vị thần trấn giữ vùng đất. Các địa điểm thờ phụng Cụ trải rộng tại nhiều tỉnh như:
- Kiên Giang: Thành phố Rạch Giá, Mong Thọ, Vĩnh Hòa Hiệp (Châu Thành), Mỹ Lâm, Sóc Xoài (Hòn Đất), Phú Quốc, Gò Quao.
- An Giang: Long Giang (Chợ Mới), Vĩnh Trạch (Thoại Sơn).
- Hậu Giang: Long Mỹ.
- Sóc Trăng: Long Phú, An Lạc Thôn (Kế Sách), Phú Lộc (Thạnh Trị).
- Bạc Liêu: An Hòa (Giá Rai).
Hậu thế kính trọng gọi ông là “Đức Cụ Nguyễn”. Đối với nhiều người dân Kiên Giang và những vùng đất Cụ từng đặt chân qua, việc thờ ảnh Cụ trang trọng trong nhà, đôi khi ngang hàng với việc thờ cúng tổ tiên, là một nét đẹp văn hóa tín ngưỡng. Tại Rạch Giá, các nơi bán đồ thờ cúng còn bày bán di ảnh Nguyễn Trung Trực kèm câu đối ghi lại hai câu thơ của Huỳnh Mẫn Đạt, đáp ứng nhu cầu tâm linh của người dân.
Lễ hội cấp khu vực đầy tính nhân văn
Trải qua 142 năm kể từ ngày Nguyễn Trung Trực hy sinh, lễ giỗ Cụ đã được nâng tầm thành lễ hội văn hóa cấp khu vực, thu hút hàng trăm nghìn người. Dù được khai thác để phục vụ du lịch, lễ hội vẫn giữ trọn các nghi thức cổ truyền như lễ rước sắc thần và lễ tế đàn cả.
Những ngày diễn ra lễ giỗ, thành phố Rạch Giá trở nên nhộn nhịp, nhất là khu vực tượng đài Cụ Nguyễn tại quảng trường Tự Do. Cộng đồng thể hiện lòng tri ân bằng cách đóng góp hàng trăm tấn gạo, thực phẩm. Ban tổ chức và khoảng 1.000 tình nguyện viên đã cùng nhau nấu ăn, phục vụ miễn phí cho tất cả khách thập phương trong suốt ba ngày lễ. Sự đóng góp còn lan rộng đến các doanh nghiệp địa phương, khi nhiều khách sạn giảm giá 30–50% để phục vụ du khách, xem đó là một cách đóng góp nhỏ cho ngày giỗ.
Bên cạnh các nghi thức truyền thống, chính quyền địa phương còn tổ chức nhiều hoạt động văn hóa đa dạng, phong phú. Du khách đến Rạch Giá dịp này không chỉ dâng hương mà còn có cơ hội “ăn lấy lộc” với các món ăn bình dị giàu tình người, thưởng thức chương trình sân khấu hóa hoành tráng tái hiện cuộc đời và sự nghiệp của người Anh hùng dân tộc tại sân khấu chính trên đường Lạc Hồng, cùng các chương trình đờn ca tài tử của ba dân tộc Kinh – Hoa – Khmer tại các sân khấu phụ. Lễ rước sắc thần từ cổng Tam Quan về làm lễ tại tượng đài trước khi đưa vào đình là nghi thức tâm linh truyền thống, kết hợp cùng các tiết mục biểu diễn võ thuật, múa lân sư rồng và múa dâng quả, thể hiện rõ nét tính nhân văn và niềm kính trọng của người dân dành cho vị anh hùng dân tộc.
