Miền Nam là cái nôi của nghệ thuật vọng cổ, nơi sản sinh ra hầu hết các danh ca huyền thoại nhờ sự tương hợp hoàn hảo giữa thổ âm mềm mại và điệu thức âm nhạc du dương. Tuy nhiên, nghệ sĩ Thanh Tuấn lại là một ngoại lệ hiếm hoi khi xuất thân từ Quảng Ngãi, miền Trung khắc nghiệt, nhưng vẫn vươn lên trở thành một giọng ca gạo cội với kỹ thuật luyến láy tinh tế, chinh phục mọi khán giả khó tính nhất.
Phân tích sâu hơn về bối cảnh cải lương và vọng cổ, phải thừa nhận rằng miền Hậu Giang, hay rộng hơn là Nam Bộ, luôn được xem là thánh địa của dòng nhạc này. Sự tương hợp giữa thổ âm mềm mại, trầm bổng của người miền Nam và điệu thức du dương, trữ tình của bài ca vọng cổ đã tạo nên những huyền thoại. Các danh ca thường sinh ra và lớn lên tại Mỹ Tho, Cần Thơ, Vĩnh Long, Sa Đéc, Sóc Trăng, Châu Đốc, Long Xuyên, Bạc Liêu và Cà Mau.
Khán giả mộ điệu mãi mãi ghi nhớ tên tuổi của những nghệ sĩ lớn như Út Trà Ôn, Năm Nghĩa, Bảy Cao, Bảy Nhiêu, Mộng Vân, Hữu Phước, Thành Được, Châu Thanh, Phùng Há, Năm Phỉ, Tư Sạng, Thanh Hương, cùng các cô đào nổi tiếng như Ba Trà Vinh, Năm Cần Thơ, Ngọc Giàu, Phượng Liên, và Phượng Hằng. Trong khi đó, người dân miền Trung thường thiện nghệ về hát tuồng và Bài Chòi, do thổ âm nặng hơn, đặc biệt ở Huế và xứ Quảng, khiến việc đào tạo danh ca vọng cổ trở nên hiếm hoi.
Thiên phú cổ nhạc từ xứ Quảng
Nghệ sĩ Thanh Tuấn, tên thật là Nguyễn Thanh Liêm, sinh năm Mậu Tý (1948). Dù sinh trưởng tại thôn Thủy Triều, tỉnh Quảng Ngãi – một vùng đất vốn ít sản sinh danh ca vọng cổ, nhưng thiên phú nghệ thuật đã sớm nảy nở trong tâm hồn cậu bé Liêm. Năm lên 8 tuổi, Thanh Liêm đã say mê cổ nhạc, thường xuyên lắng nghe các bài vọng cổ phát ra từ đài phát thanh địa phương và những chiếc máy hát đĩa cũ trong xóm. Cậu bé bắt chước ca nghêu ngao, khả năng luyến láy tự nhiên đã khiến bạn bè và người dân trong vùng tán thưởng nhiệt liệt.
Các đốc canh trong thôn thường yêu cầu Thanh Liêm ca hát mua vui, đổi lại là những món quà bánh giản dị hoặc những miếng đường mía ngọt lịm. Khi theo học tại trường tiểu học Phổ Hưng, tiếng tăm về giọng ca ngọt ngào của Liêm đã lan xa. Em nhanh chóng được chọn vào nhóm giọng ca xuất sắc của trường và thậm chí còn được Đài Phát thanh Quảng Ngãi thu thanh một số bài tân nhạc.
Hành trình bươn chải tìm ánh đèn sân khấu
Năm 1962, khi vừa tròn 14 tuổi, hoàn cảnh mưu sinh khó khăn tại vùng quê Quảng Ngãi đã buộc Thanh Liêm phải tha hương cầu thực. Anh một mình lang thang vào Sài Gòn, trải qua chuỗi ngày cơ cực nhất cuộc đời, làm đủ mọi nghề làm thuê làm mướn để kiếm miếng cơm qua ngày.
Bước ngoặt đến vào năm 1964, khi anh may mắn được nhận vào làm công tại một tiệm thuốc Bắc trên đường Thuận Kiều, gần rạp hát Thủ Đô. Lòng yêu mến cổ nhạc vẫn luôn cháy bỏng, thúc đẩy anh tìm đến làm quen với các nghệ sĩ để được xem hát “cọp”. Sau khi lãnh lương, dù phải nhịn ăn, anh vẫn cố dành dụm mua vé hạng ba vào rạp xem cải lương và thưởng thức vọng cổ.
Thời điểm đó, đoàn Thanh Minh Thanh Nga đang lưu diễn tại rạp Thủ Đô. Ban ngày, Thanh Liêm tìm đến rạp xem đoàn tập tuồng và gặp nhạc sĩ Út Trong, trưởng ban cổ nhạc của đoàn. Anh ngỏ lời xin học ca. Thầy Út Trong mở lớp dạy tại nhà gần cầu Chữ Y (đường Nancy) và Thanh Liêm đã đăng ký học lớp buổi chiều.
Với năng khiếu bẩm sinh, chỉ sau ba tháng học tập chuyên cần, Thanh Liêm đã nắm vững các bài bản cơ bản như Ba Nam, Sáu Bắc và các điệu thức sân khấu. Anh có thể ca vọng cổ đúng nhịp điệu, nhưng lúc này giọng ca của anh chưa thực sự có hồn. Khi đoàn Thanh Minh Thanh Nga đi lưu diễn miền Trung hai tháng, lớp học tạm ngưng. Thanh Liêm chuyển sang học tại lò cổ nhạc của nhạc sĩ Út Trọn (thường gọi là thầy Bảy Trọn) ở bên kia cầu Chữ Y, thuộc quận 8. Tại đây, anh được thầy Út Trọn trực tiếp luyện giọng, chỉ dạy kỹ thuật luyến láy tinh vi trong cổ nhạc.
Thanh Tuấn: Giọng ca và dung mạo tuấn tú
Trong giới cổ nhạc thời bấy giờ, các nhạc sĩ mở lớp thường liên hệ với bầu gánh hát để giới thiệu những học trò xuất sắc. Đây không chỉ là cơ hội để học trò tiến thân mà còn là cách để lớp học của thầy giáo được nổi tiếng. Thầy Út Trọn, người rất hãnh diện về Thanh Liêm, đã giới thiệu anh về đoàn Bạch Liên Hoa, một đoàn hát trung ban.
Ông đặt cho Thanh Liêm nghệ danh là Thanh Tuấn, hàm ý rằng anh hội đủ cả “Thinh” (giọng ca) và “Sắc” (dung mạo tuấn tú). Nghệ sĩ Thanh Tuấn ngay lập tức được giao vai kép chánh trong tuồng Tướng cướp Bạch Hải Đường. Màn trình diễn này đã nhận được sự ngợi khen nhiệt liệt từ khán giả và giới báo chí kịch trường.
Sự thành công vang dội của Thanh Tuấn đã khiến bầu gánh Thủ Đô – Hương Hoa Lan bí mật phái người thân tín đến xem và nhanh chóng mời anh ký giao kèo cho chuyến lưu diễn miền Trung sắp tới. Từ một người lao công làm tạp dịch, lưu lạc giang hồ từ miền Trung vào Sài Gòn, chỉ sau một thời gian ngắn học ca, anh đã trở thành kép chánh và đạt được thành công ngoài mong đợi. Nhắc lại buổi mới khởi nghiệp, Thanh Tuấn thường xúc động thốt lên: “Tổ đãi, tôi lên như diều gặp gió”.
Trong chuyến lưu diễn miền Trung, Thanh Tuấn càng nổi danh hơn tại các điểm diễn lớn như Nha Trang, Phan Thiết, Quy Nhơn, Huế, và Quảng Ngãi. Đặc biệt, khi về quê hương, anh có dịp thăm lại gia đình và giúp đỡ tiền bạc, điều mà người thân không hề lường trước được. Ít ai biết rằng, nghệ sĩ lừng danh Thanh Tuấn chính là cậu bé Thanh Liêm đã bỏ nhà đi lưu lạc vài năm trước.
Dấu ấn nghệ thuật và những thăng trầm
Năm 1968, kỷ niệm buồn nhất trong đời đi hát đã xảy ra trong dịp Tết tại rạp Thăng Long, tỉnh Buôn Mê Thuột. Trong đêm giao thừa, một trái mortier rơi cách nơi Thanh Tuấn đứng chỉ ba mét, cướp đi sinh mạng của hai người trong gia đình soát vé. Suốt hơn hai tuần lễ sau đó, không khí chiến tranh bao trùm thành phố, chính phủ ban lệnh giới nghiêm ban đêm. Đoàn hát không thể hoạt động, không có lương, không có cơm hội. Mọi người mạnh ai nấy tìm đường sinh tồn. Thanh Tuấn phải quá giang từng chặng xe đò để trở về Sài Gòn.
Vì thành phố vẫn giới nghiêm ban đêm, Thanh Tuấn quyết định gia nhập đoàn Minh Cảnh để đi hát tại các quận huyện thuộc các tỉnh miền Hậu Giang. Đây là cơ hội quý giá để anh tiếp xúc và thẩm thấu lối ca dài hơi, kỹ thuật luyến láy đặc sắc của danh ca Minh Cảnh. Từ đó, anh tự tôi luyện và định hình cho mình một phong cách ca vọng cổ độc đáo, không lẫn vào đâu được.
Một năm sau, rời đoàn Minh Cảnh, anh gia nhập đoàn Hương Mùa Thu, thay thế vị trí của kép ca Thanh Hải. Thanh Tuấn đã thành công rực rỡ khi đóng kép chánh cùng cô đào xuân sắc Ngọc Hương qua các vở như Tiếng Nhạc Rừng Xanh, Con Cò Trắng, và Gánh Cỏ Sông Hàn. Giọng ca của anh lúc này đã đạt đến độ chín muồi, luyến láy tài tình, tạo ra một sắc thái riêng biệt và hấp dẫn công chúng. Hãng đĩa Hoành Sơn đã kịp thời khai thác sự kết hợp ăn ý giữa Thanh Tuấn và Ngọc Hương qua nhiều bài tân cổ giao duyên của soạn giả Thu An.
Sau năm 1975, nghệ sĩ Thanh Tuấn tiếp tục nổi danh trên sân khấu Kim Chung với hàng loạt vai kép chánh kinh điển như trong các tuồng: Đường Gươm Nguyên Bá, Người Tình Trên Chiến Trận, Thúy Kiều, Tây Thi, và Mỵ Châu Trọng Thủy. Đến năm 1976, tên tuổi anh gắn liền với các vở diễn lớn khác như Tìm Lại Cuộc Đời, Rạng Ngọc Côn Sơn, Khách Sạn Hào Hoa, Pha Lê và Cát Bụi, hay vai Kim Trọng trong Kim Trọng – Thúy Kiều. Năm 1982, Thanh Tuấn rời đoàn hát tập thể Sài Gòn 2 để đi hát chầu cho các đoàn tỉnh lẻ.
Khép lại ánh đèn sân khấu và cuộc sống gia đình
Trong nỗ lực duy trì sự nghiệp, nhân dịp đến hát tại Nha Trang – Phú Khánh, anh đăng ký thành lập đoàn cải lương mang bảng hiệu Cam Ranh – Phú Khánh. Tuy nhiên, đến năm 1984, gặp mùa mưa dầm và doanh thu quá thấp, đoàn hát buộc phải rã gánh, không thể duy trì hoạt động và phát lương.
Thanh Tuấn trở về Sài Gòn, mở quán nghệ sĩ mang tên mình như một giải pháp tạm thời để kiếm sống và ổn định gia đình. Đến năm 1995, anh nhận làm bầu gánh hát Cao Văn Lầu tại tỉnh Minh Hải, tạo nên dấu ấn qua hai vai diễn thành công trong tuồng Yêu con đâu chỉ một ngày và vở Khi phiên tòa kết thúc.
Về đời tư, năm 20 tuổi, Thanh Tuấn có mối tình đầu và có ba người con, sau đó họ chia tay. Anh lãnh trách nhiệm nuôi dưỡng các con, nhưng nhờ sự tận tâm của mẹ anh, những đứa trẻ đã được chăm sóc khi anh bận rộn theo gánh hát. Sau này, anh tìm thấy hạnh phúc bên một người vợ ngoài nghề, người phụ nữ hiền thục đã hết lòng yêu thương và chiều chuộng anh, mối quan hệ này kéo dài hơn hai thập kỷ. Về sau, nghệ sĩ Thanh Tuấn đang chung sống cùng người vợ hiền như ma sơ, khéo léo, tế nhị và bảy người con (năm trai, hai gái) tại căn nhà trên đường Công Lý cũ. Các con của anh đều được học hành thành tài và có nghề nghiệp ổn định, dù không ai nối nghiệp ca hát của cha.
