Trên những dòng sông miền Tây, có một loại thuyền mà chỉ cần nhìn qua một lần đã không thể quên — thân thuyền dài và thon như thân rắn, mũi cong vút khỏi mặt nước, được vẽ và trang trí bằng những hoa văn nhiều màu của từng ngôi chùa Khmer. Chiếc ghe ngo không chỉ là phương tiện — đó là linh hồn của cộng đồng, là biểu tượng sống động của một nền văn hóa tồn tại hàng nghìn năm trên mảnh đất Nam Bộ.
Ghe ngo là gì và từ đâu mà có?
Ghe ngo — hay còn gọi là tuk ngo trong tiếng Khmer — là loại thuyền đua dài truyền thống của người Khmer Nam Bộ. Thuyền dài từ 25 đến 30 mét, rộng chưa đến một mét, chứa từ 40 đến 60 tay chèo ngồi thành hai hàng đối xứng. Thuở xưa, ghe được đẽo từ một thân cây nguyên khối — ngày nay gỗ lớn ngày càng hiếm, người ta ghép ván lại, nhưng hình dáng và hồn cốt của chiếc thuyền vẫn không thay đổi.
Mỗi chiếc ghe ngo là tài sản của một ngôi chùa Khmer — không phải của cá nhân, không phải của làng, mà của chùa, nơi gắn kết tất cả tín đồ Phật giáo trong cộng đồng. Chiếc thuyền mang hình tượng linh vật của chùa — chim, cá, cọp, hay rồng — và màu sắc được chọn lựa kỹ càng như một bản sắc riêng không trùng với ai.
Những người ngồi trên ghe và vai trò của từng người
Không phải ai cũng được ngồi lên chiếc ghe ngo trong ngày đua. Ba vị trí đặc biệt quyết định thành bại của cả đội:
- Người đứng mũi: không chỉ điều hướng mà còn đảm nhiệm vai trò tâm linh — cầu nguyện, giữ năng lượng tinh thần cho cả thuyền trước khi đua
- Người ở giữa: phối hợp nhịp chèo, điều tiết tốc độ của toàn đội trong từng giai đoạn
- Người cầm còi ở đuôi: chỉ huy bằng tiếng còi, quyết định khi nào tăng tốc, khi nào giữ sức
Các tay chèo tập luyện nhiều tuần trước ngày hội. Nhịp chèo phải như một — 40 mái chèo xuống nước cùng lúc, 40 người thở cùng nhịp. Đó không phải thể thao đơn thuần; đó là một nghệ thuật tập thể.
Lễ hội Óc om bóc và mùa đua ghe ngo
Đua ghe ngo gắn liền với lễ hội Óc om bóc — một trong ba lễ hội lớn nhất của người Khmer, diễn ra vào rằm tháng Mười âm lịch để tạ ơn Mặt Trăng sau mùa thu hoạch. Trong không khí lễ hội, những chiếc ghe ngo rời bến trong tiếng trống, tiếng chiêng và tiếng hò reo của hàng nghìn người đứng hai bên bờ.
Năm 2013, đua ghe ngo chính thức được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — sự ghi nhận xứng đáng cho một truyền thống đã tồn tại qua bao thế kỷ biến động. Để hiểu thêm một nét lễ hội tâm linh khác của người Khmer An Giang, lễ hội đua bò Bảy Núi cũng mang cùng một tinh thần cộng đồng gắn kết qua văn hóa và tín ngưỡng.
Trước ngày đua — những nghi lễ không thể thiếu
Chiếc ghe ngo được hạ thủy không phải chỉ bằng sức người. Trước đó nhiều ngày, các vị sư trong chùa tổ chức lễ cúng, cầu bình an cho đội đua và xin phép linh thần bảo hộ thuyền xuống nước. Đôi mắt được vẽ lên mũi thuyền — để ghe “thấy đường”, để thuyền không lạc và không sợ sóng. Người ta tin rằng chiếc ghe có linh hồn, và nếu được kính trọng đúng mực, nó sẽ bay trên mặt nước.
Ghe ngo hôm nay — giữ lửa qua bao thế hệ
Ở nhiều tỉnh đồng bằng sông Cửu Long như Sóc Trăng, Trà Vinh, Kiên Giang, Cần Thơ — nơi có đông đồng bào Khmer sinh sống — tiếng trống ghe ngo vẫn vang lên mỗi mùa lễ. Những người thợ lành nghề vẫn âm thầm giữ nghề đóng ghe, những đội đua vẫn tập luyện mỗi năm, những ngôi chùa vẫn gìn giữ chiếc thuyền như báu vật của cộng đồng. Đó là cách văn hóa sống — không phải trong bảo tàng, mà trên mặt nước, trong tiếng chèo khua và tiếng còi vang.
