Nghệ sĩ ưu tú Lệ Thủy là một trong những tượng đài lớn nhất của sân khấu cải lương miền Nam, người từng vượt qua tuổi thơ cơ cực để trở thành cô đào chính sáng giá chỉ sau vài năm đứng trên sân khấu. Hành trình nghệ thuật của bà gắn liền với những vai diễn kinh điển, cặp đôi tri kỷ trên sân khấu cùng Minh Vương và những đóng góp không ngừng nghỉ cho cộng đồng nghệ sĩ.
Hành trình chớm nở từ cơ cực
Nữ nghệ sĩ Lệ Thủy chào đời trong một gia đình nông dân nghèo khó tại làng Đông Thành, huyện Bình Minh, tỉnh Vĩnh Long. Là chị cả trong tám anh chị em, gánh nặng mưu sinh sớm đè nặng lên đôi vai khi cả gia đình phải rời quê hương, lên Sài Gòn tìm kế sinh nhai. Mười tuổi, tài năng ca vọng cổ thiên phú của cô bé đã được chú ý bởi ông Tư Long, người làm ở ban văn nghệ khu xóm.
Nhờ sự giới thiệu này, Lệ Thủy có cơ hội được theo học ca cổ từ thầy Năm Truyền, một thợ hớt tóc tại Khánh Hội. Sau đó, bà tiếp tục được nhạc sĩ Tám Đen huấn luyện bài bản về cải lương theo lối cổ truyền (3 Nam, 6 Bắc). Tuy nhiên, những tháng ngày học hành sớm chấm dứt. Do các em đau ốm liên miên và gia đình mắc nợ tứ phía, cộng thêm việc không có giấy khai sinh để tiếp tục đến trường, Lệ Thủy buộc phải làm việc từ rất sớm. Bà quyết định xin theo gánh Trâm Vàng tại Biên Hòa, Đồng Nai, để giảm bớt gánh nặng cho cha mẹ.
Đỉnh cao danh vọng tại đại bang Kim Chung
Khởi đầu sự nghiệp với bài ca cổ Cô gái bán đèn hoa giấy, Lệ Thủy bắt đầu bằng việc ngâm thơ hậu trường và đóng những vai kép con không tên tuổi. Năm 13 tuổi, bà đã thế vai kép con, và chỉ một năm sau, ở tuổi 14, bà được giao các vai đào nhì trong đoàn Trâm Vàng. Nhận thấy tài năng phát triển vượt bậc, Lệ Thủy rời gánh Trâm Vàng và gia nhập đại bang Kim Chung của ông bầu Trần Viết Long – một công ty lớn quy tụ bảy đoàn hát.
Tại sân khấu Kim Chung, sự nghiệp của Lệ Thủy bắt đầu thăng hoa mạnh mẽ. Bà được soạn giả Ngọc Văn nhận làm con nuôi, người đã dành nhiều tâm huyết viết các kịch bản, đưa bà từ vai phụ lên đóng vai chính. Sau khi gây dựng được ấn tượng sâu sắc, ông bầu Trần Viết Long đã thành lập đoàn Kim Chung 3. Lệ Thủy chuyển sang đây và diễn cặp với nghệ sĩ Thanh Hải trong vở Bẽ bàng duyên mới của soạn giả Ngọc Văn. Chính nhờ vở diễn này, tên tuổi Lệ Thủy đã vụt sáng, trở thành cô đào chính lừng danh khi mới tròn 15 tuổi.
Sau đó, Lệ Thủy tiếp tục khẳng định vị thế tại đoàn Kim Chung 5. Đây là nơi bà bén duyên với nam nghệ sĩ Minh Phụng, tạo nên một “cặp bão biển” khuynh đảo sân khấu thời bấy giờ, nhờ khả năng tạo doanh thu kỷ lục. Những vở diễn làm nên tên tuổi cặp đôi này gồm có Xin một lần yêu nhau, Đêm lạnh chùa hoang và Kiếp nào có yêu nhau.
Dấu ấn sân khấu cách mạng và hoạt động thiện nguyện
Từ năm 1975, nghệ sĩ Lệ Thủy chuyển công tác và gắn bó với Đoàn Văn công Thành phố Hồ Chí Minh. Bà tiếp tục tỏa sáng qua những vở diễn mang âm hưởng lịch sử, cách mạng như Cây sầu riêng trổ bông, Tiếng sóng Rạch Gầm và Khi bình minh trở lại.
Tháng 2 năm 1984 đánh dấu một cột mốc quan trọng khi Lệ Thủy vinh dự tham gia Đoàn nghệ sĩ lưu diễn Tây Âu. Cùng với các nghệ sĩ gạo cội như Bạch Tuyết, Diệp Lang, Ngọc Giàu, Minh Vương, bà đã mang chuông đi đánh xứ người với các vở diễn kinh điển Đời cô Lựu và Câu thơ yên ngựa. Sau chuyến lưu diễn lịch sử này, các nghệ sĩ trong đoàn đã hợp sức thành lập Đoàn Nghệ thuật 2-84. Tại đây, Lệ Thủy tiếp tục làm say đắm công chúng qua các tác phẩm nổi tiếng như Tô Ánh Nguyệt, Áo cưới trước cổng chùa, Trắng hoa mai, Kiếp chồng chung và Lôi vũ.
Bước sang những năm đầu thập niên 1990, khi sân khấu gặp khó khăn, Lệ Thủy chuyển sang lĩnh vực video cải lương. Nhiều vở diễn vang bóng một thời của đoàn Kim Chung 5 trước năm 1975 đã được tái hiện qua băng đĩa, tiêu biểu là Tây Thi, Máu nhuộm sân chùa và Băng Tuyền nữ chúa. Sau đó, bà thường xuyên tổ chức lưu diễn ở các tỉnh miền Tây, vùng sâu vùng xa, đưa tiếng hát cổ nhạc đến gần hơn với khán giả nông thôn.
Trước sự thoái trào của cải lương, nghệ sĩ Lệ Thủy cùng nghệ sĩ Diệp Lang và Minh Vương đã đồng sáng lập chương trình “Những dấu ấn không phai,” trực thuộc Nhà hát Trần Hữu Trang. Chương trình quy tụ các nghệ sĩ kỳ cựu U50, U60 để tái dựng những vở tuồng kinh điển như Giấc mộng đêm xuân, Tình mẫu tử, và Một ngày làm vua. Đến năm 2008, chương trình được đổi tên thành nhóm xã hội hóa “Sân khấu vàng.” Ngoài việc biểu diễn, mục tiêu cao cả của “Sân khấu vàng” là dùng doanh thu để xây tặng nhà tình thương. Đến nay, nhóm do Lệ Thủy và Minh Vương điều hành đã trao tặng hơn 30 căn nhà tình thương, dựng thành công các vở diễn lớn như Sông dài, Lá sầu riêng và Một ông hai bà. Hiện tại, Lệ Thủy vẫn tiếp tục hợp tác và biểu diễn thường xuyên tại Nhà hát Trần Hữu Trang, đồng thời tích cực tham gia các buổi diễn phục vụ khán giả ở các tỉnh.
Những danh hiệu cao quý và cuộc sống gia đình
Nghệ sĩ Lệ Thủy đã nhận được nhiều giải thưởng và danh hiệu danh giá trong suốt sự nghiệp rực rỡ của mình:
- Giải Thanh Tâm (năm 1964): Bà là nữ nghệ sĩ trẻ nhất đoạt giải này sau mười lần tổ chức.
- Giải Kim Khánh (1974).
- Giải A1 Hội diễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc (1980).
- Danh ca vọng cổ được yêu thích nhất năm 1989 do báo Sân khấu TP. Hồ Chí Minh tổ chức.
- Giải Đôi nam – nữ diễn viên cải lương được yêu thích nhất năm 1992 (cùng với nghệ sĩ Minh Vương) do báo Sân khấu TP. Hồ Chí Minh tổ chức.
- Danh hiệu nghệ sĩ ưu tú (1993).
- Kỷ lục Guiness Việt Nam 2008 cho Đôi bạn diễn lâu năm và ưng ý nhất (cùng với nghệ sĩ Minh Vương).
- Giải Mai vàng cho hạng mục Nữ diễn viên cải lương được yêu thích nhất do báo Người lao động tổ chức (2008).
- Giải Mai vàng cho hạng mục Nữ diễn viên cải lương được yêu thích nhất do báo Người lao động tổ chức (2009).
Về đời sống riêng tư, năm 1973, nghệ sĩ Lệ Thủy kết hôn với một cử nhân kinh tế. Cuộc hôn nhân bền vững của họ đã có ba người con, đều được học hành thành đạt. Người con trai thứ hai của bà, Dương Đình Trí, sau khi tốt nghiệp đại học ở Úc đã trở về Việt Nam, nối nghiệp mẹ với vai trò ca sĩ và nhạc sĩ. Dương Đình Trí là tác giả của hơn 60 bài ca cổ, tân cổ giao duyên mà nghệ sĩ Lệ Thủy thường trình bày trong các chương trình Vầng trăng cổ nhạc, tiêu biểu như Mẹ tôi, Tha hương, Giấc ngủ đầu nôi và Lòng của biển. Năm 2009, Dương Đình Trí tổ chức liveshow Bước chân hai thế hệ nhân dịp sinh nhật lần thứ 61 của mẹ mình, đánh dấu sự khẳng định con đường ca hát chuyên nghiệp của anh.
