Miệt vườn Tây Nam Bộ những buổi trưa nắng quái luôn mang một vẻ tĩnh lặng đến lạ lùng, nơi những thanh âm của cuộc đời mưu sinh vang lên như những bản nhạc trầm bổng. Tiếng rao không chỉ là lời mời gọi mua hàng mà còn là hơi thở của văn hóa, là ký ức tầng tầng lớp lớp của những phận người nhỏ bé. Từ món bánh dân dã đến những món đồ xưa cũ, tiếng rao đã dệt nên một bức tranh tâm hồn đầy hoài niệm.
Tiếng rao nhuốm màu nắng hạ
Dưới cái nắng gắt của buổi trưa miệt vườn, vạn vật như chìm vào giấc ngủ sâu. Những con kiến vàng ẩn mình dưới tán mận hồng đào, còn loài nhện cũng lười nhác ép bụng vào lá cây điều đỏ thay vì giăng tơ. Giữa không gian tĩnh mịch ấy, một thiếu nữ nằm đu đưa trên chiếc võng trước hiên nhà, hay một cụ bà đang cặm cụi nhặt nhạnh từng cành củi khô dành cho bữa cơm chiều. Bất chợt, từ phía đầu ngõ, tiếng còi xe xa xăm bị cắt ngang bởi một giọng rao kim lanh lảnh: “Ai ăn bánh ít không?”. Âm thanh ấy len lỏi qua làn gió se, mang theo hương vị của những chiếc bánh ít, bánh tét nhân đậu, nhân mỡ, nhân chuối hay nhân dừa đặc trưng của vùng sông nước.
Những mảnh đời gắn liền với chiếc xề và đòn bánh
Trong xóm nhỏ, hình ảnh những cô bé, cậu bé sớm vất vả mưu sinh đã trở nên quen thuộc. Có đứa bé gái tóc cắt ngắn, mặc quần đùi, chân trần bước đi thoăn thoắt qua từng nhà với xề bánh trên đầu. Người ta thường gọi vui là Anh Hiệp bởi vẻ ngoài lanh lợi, chưa biết đến cái sự thẹn thùng ở tuổi mười hai, mười ba. Mỗi ngày, Hiệp mang bánh đến cho dì Ba, cô Mười hay cậu Tư, đổi lại là những đồng tiền lẻ thấm đẫm mồ hôi. Những chiều đắt hàng, nụ cười rạng rỡ nở trên môi, nhưng cũng có những buổi hoàng hôn chập choạng, khuôn mặt em buồn rười rượi khi xề bánh vẫn còn nặng trĩu dưới màn mưa nhẹ của mùa nhãn.
Giai điệu mùa nước nổi và những cuộc đổi trao
Khi tháng mười về, mùa nước nổi tràn bờ, âm thanh miệt vườn lại mang một sắc thái mới. Tiếng rao “Cá linh hôn?” vang lên đầy ngọt ngào, lấp lánh như màu vảy cá giữa mùa bông so đũa nở rộ. Đó là lời nhắc nhở nhẹ nhàng cho những bà nội trợ về một bữa cơm gia đình đầm ấm với cá linh kho khế hay nấu chua cho người chồng sau buổi bồi gốc mận mệt nhoài. Thời gian trôi đi, những tiếng rao cũng thay đổi theo sự biến chuyển của cuộc sống. Tiếng rao ve chai, lông vịt không còn đơn thuần là thu mua đồ cũ mà kèm theo đó là lời mời gọi đổi đồ mới, mang theo cả những chiếc thau nhựa, chảo gang trên đôi vai gầy.
Sự biến chuyển của âm thanh thời đại
Người ta vẫn còn nhớ tiếng tiêu thiến heo buồn bã rúc vào từng ngõ ngách, một âm thanh giờ đây chỉ còn là ký ức khi nghề thú y hiện đại dần thay thế. Hay tiếng rao của người bán chiếu, từng một thời gắn liền với giọng ca của danh ca Út Trà Ôn trong bài Tình anh bán chiếu của nghệ sĩ Viễn Châu. Nay, tiếng rao ấy đôi khi mang sắc thái nặng nề hơn khi kết hợp với việc thu đổi thú nuôi cho những quán ăn đặc sản. Tiếng rao: “Chiếu đổi chó hôn?” vang lên trong sự tru tréo của lũ chó linh tính thấy chuyện chẳng lành, tạo nên một bầu không khí náo động, vừa thực tế vừa có chút xót xa cho những giá trị xưa cũ dần bị mai một.
Triết lý nhân sinh sau những lời mời gọi
Thế giới của những người mua đồ cũ cũng đầy rẫy sự phong phú và khắc nghiệt. Từ những chiếc đồng hồ hỏng, tivi, máy giặt cũ cho đến những món cổ vật như tiền xưa, lư đồng hay phim phổi cũ, tất cả đều được thu mua dưới tiếng rao dài như mười vòng xích líp xe đạp. Có những người thợ như anh Ba Khoa, miệt mài phân kim lấy bạc từ những tấm phim X-quang hay tìm kiếm giá trị ngầm từ những chiếc vỏ đồng hồ lốc kê vàng như Tugaric hay Willer. Đó là một nghề mà sự may rủi luôn song hành với những ngày dầm mưa dãi nắng, nơi mà đôi khi mồ hôi rơi xuống chỉ đổi lấy những món rác rưởi vô giá trị khiến người thợ lỗ thâm kim.
Nghị lực trên những cung đường vạn dặm
Những người bán chổi cũng là một mảnh ghép không thể thiếu của bức tranh miệt vườn. Với đôi xe đạp chất đầy lồng trúc và các loại chổi nilon, chổi dừa, họ rong ruổi hàng trăm cây số mỗi ngày, từ Mỹ Tho sang tận Ba Tri, Chợ Lách rồi ngược về Cần Giuộc, Cần Đước. Có những ngày trúng mánh kiếm được dăm ba chục ngàn đồng, nhưng cũng không ít lần họ phải dừng chân bên quán nghèo, nhấp ngụm nước đá lạnh để xua đi cơn đói và sự mệt mỏi. Tiếng rao “Chổi hôn?” tuy ngắn gọn nhưng chứa đựng cả một hành trình vạn dặm của lòng kiên trì và niềm hy vọng về một bữa cơm no cho gia đình.
Ký ức ngọt ngào và lòng trân trọng
Trong ký ức của những đứa trẻ vùng ven Mỹ Tho, tiếng rao bánh mì nóng giòn hay tiếng chuông leng keng của thùng cà rem là những âm thanh ấm áp nhất. Những ngày lên bảy, lên mười, bước chân nhỏ bé lội bộ đi bán kem, tiếng rao “Cà rem đây” vang lên đầy tự hào. Giờ đây, tiếng nhạc điện tử thay thế dần cho giọng rao thực, mang lại chút tiện lợi nhưng lại làm mất đi cái hồn cốt của sự kết nối giữa người với người. Dẫu vậy, những tiếng rao đôi khi ngọng nghịu như “Ai ngủ hôn?” khi bán tàu hủ hay “Lò hôn?” vẫn khiến ta mỉm cười và thầm cảm phục sự nhẫn nại của những bậc cao niên trên chiếc xe kéo nặng nhọc. Tất cả họ, những người bán hàng rong miệt vườn, là những tâm hồn tự trọng và khiêm nhường, đóng góp thầm lặng cho vẻ đẹp và sự xôn xao của cuộc đời.
