Cá bông lau xứ Vàm Nao

Dòng Vàm Nao, con sông nối liền Tiền Giang và Hậu Giang, không chỉ là trục thủy quan trọng mà còn là nơi lưu trú của nhiều loài thủy sản quý hiếm. Trong đó, cá bông lau, với thịt thơm ngon và vẻ ngoài tinh khôi, đã trở thành biểu tượng văn hóa và kinh tế của ngư dân An Giang. Mùa cá rộ, dòng sông biến thành “sông đèn” huyền ảo, nơi nhịp sống mưu sinh hòa cùng tín ngưỡng sông nước miền Tây.

Mở đầu bài vè, câu hò ân tình xưa cũ đã được người dân nơi đây khéo léo biến tấu: “Hò…ơ… Ở trên Châu Đốc ngó xuống Vàm Nao… Thấy con cá bông lau nó nhảy nhào vô lưới… Anh ngồi anh chắc lưỡi… không biết chừng nào mới cưới đặng em!”. Sự thay đổi từ “cá đao” thành “cá bông lau” không chỉ giữ trọn vẹn âm vận, ý nghĩa mà còn phản ánh chân thực về một loài thủy sản đặc trưng làm nên thương hiệu của dòng Vàm Nao thuộc tỉnh An Giang.

Cá bông lau và mối duyên với dòng Vàm Nao

Mặc dù cá bông lau không phải là loài chỉ duy nhất xuất hiện tại Vàm Nao – chúng phân bố rải rác khắp sông Tiền, sông Hậu, và tập trung nhiều ở vùng hạ nguồn như Kế Sách, Long Phú (Sóc Trăng) – nhưng dòng Vàm Nao lại được xem là thủ phủ quần cư với mật độ lớn hơn cả. Dòng Mê Kông khi vào Việt Nam chia thành hai nhánh lớn (sông Tiền và sông Hậu), và sông Vàm Nao đóng vai trò như một nét gạch ngang của chữ H, nối liền hai nhánh Cửu Long giang hùng vĩ. Chính nhờ địa hình độc đáo và sự chi phối đặc biệt của thủy triều, Vàm Nao đã trở thành điểm hội tụ lý tưởng cho nhiều loài cá sông, bao gồm cả hai loài cá quý hiếm bậc nhất là cá hô và cá bông lau.

Hằng năm, khi những con nước bắt đầu chuyển mình từ đục sang trong, ngư dân hai bên bờ Vàm Nao lại rộn ràng bước vào mùa săn bắt cá bông lau. Mùa cá kéo dài suốt sáu tháng, từ khoảng tháng 11 năm trước cho đến cuối tháng 4 năm sau. Đây là khoảng thời gian cả xóm làng dồn hết sức lực và tâm huyết cho việc thả lưới, bủa vây sản vật quý giá mà dòng sông ban tặng.

Trên dòng Vàm Nao, ngư dân tổ chức đánh bắt theo ba khu vực chính: “Bãi trên” nằm ngang chợ Mỹ Lương, ở thượng nguồn; “Bãi giữa” trải dài từ Vàm Trước ngang Chợ Đình đến bến phà Thuận Giang; và “Bãi dưới” từ bến phà kéo dài đến cuối dòng sông. Mỗi khu vực này đều có sự hiện diện của 40 đến 50 chiếc xuồng lưới, tạo nên một cộng đồng mưu sinh tấp nập trên mặt nước.

Tín ngưỡng và đêm “sông đèn” huyền ảo

Từ thuở khai hoang mở cõi, người dân miền Tây đã có tín ngưỡng sâu sắc về “Đất có thổ công, sông có hà bá”. Riêng đối với ngư dân chuyên đánh bắt cá bông lau ở Vàm Nao, họ còn tin vào sự che chở của “Bà cậu” – một linh thần trấn giữ sông nước. Lượng cá bắt được, nhiều hay ít, đều do Bà cậu có độ trì hay không. Vì lẽ đó, nhiều ngư dân khi vào con nước đánh bắt hoặc khi gặp may mắn được mùa, họ thường lặng lẽ chuẩn bị mâm cỗ cúng, như một cách tạ ơn sâu sắc đối với dòng sông, bến nước đã bao dung và nuôi sống những kiếp người hạ bạc.

Vào mùa cá bông lau, khi ánh dương nhạt dần và mặt trời sắp lặn, sông Vàm Nao bỗng trở nên nhộn nhịp khác thường. Hàng trăm ngư dân đồng loạt thả lưới kín sông, cờ hiệu rực rỡ la liệt mặt nước. Mỗi tay lưới được gắn những ngọn đèn phao cách nhau chừng 40 mét. Khi đêm buông xuống, nếu có dịp xuôi theo chiếc xuồng lưới, phóng tầm mắt về phía Vàm Trên hay Vàm Dưới, ta sẽ thấy một cảnh tượng lung linh, kỳ ảo vô cùng. Những ánh đèn như xích lại gần nhau, trải dài đến mút tầm mắt, tạo nên một “con sông đèn” thơ mộng, tựa như dải Ngân Hà lấp lánh ở hạ giới.

Sự vất vả của nghề hạ bạc

Ngư dân thường thả lưới trong khoảng 3 đến 4 giờ đồng hồ, chờ nước nhửn ròng mới bắt đầu kéo lưới. Trong thời gian chờ đợi được ngơi tay hiếm hoi, từng đoàn xuồng lại ghé sát vào nhau, tạo thành những vòng tròn trò chuyện ấm áp. Họ cùng nhau nhấp vài ly trà nóng hoặc nhâm nhi vài chung rượu đế, xua đi cái lạnh giá thấu xương của trời đêm trên sông nước.

Khi con nước vừa đứng, mọi người bắt đầu chuẩn bị kéo lưới. Đây chính là khoảnh khắc hồi hộp nhất sau nhiều giờ chờ đợi. Thông thường, một đêm ngư dân chỉ đánh hai vác, và vác khuya thường cho sản lượng tốt hơn vác đầu hôm. Vào những ngày cao điểm, mỗi xuồng lưới trung bình có thể bắt được 4–5 con cá bông lau, thậm chí nhiều hơn. Mỗi con cá đạt trọng lượng từ 4 đến 8 ký, thậm chí có những cá thể nặng tới 15 ký.

Nghề đánh bắt cá bông lau quả thật rất vất vả, chứa đựng cả sự nguy hiểm rình rập giữa chốn sông sâu nước chảy xiết. Các lão ngư kể lại, trước kia, ngư dân Vàm Nao đánh bắt cá bằng cả câu và lưới, nhưng ngày nay hầu như chỉ còn dùng lưới. Câu chuyện về ông Bảy Út ở cồn Bình Thủy cách đây hơn hai mươi năm là một lời nhắc nhở rõ ràng nhất về hiểm nguy. Khi đang giăng câu, lưỡi câu móc vào tay, giềng câu bị nước chảy xiết kéo ông văng xuống sông. Dù được bạn nghề phát hiện và cứu vớt kịp thời nhưng suýt chết. Từ đó, ông Bảy Út và nhiều người khác đã phải từ bỏ nghề giăng câu cá bông lau trên sông Vàm Nao.

Cá bông lau: Đặc sản tinh hoa miền sông nước

Cá bông lau thuộc loại cá da trơn quý hiếm, thịt thơm ngon hơn hẳn cá tra, cá ba sa. Cái “sang” tuyệt vời của loài cá này nằm ở nước da trắng tinh khôi phơn phớt hồng, lý giải cho tên gọi “bông lau”. Đặc biệt, khi vừa đánh bắt lên, cá bông lau tỏa ra một mùi thơm đặc trưng, hoàn toàn không hề tanh như những loại cá khác – đây là điểm độc đáo làm nên giá trị của nó. Cá bông lau chỉ có một xương giữa, không có xương hom (xương dăm), rất dễ ăn. Phần ngon đáo để nhất của loài cá này chính là bao tử.

Do là sản vật hiếm hoi và có giá trị cao, cá bông lau thường được chế biến và thưởng thức ngay khi còn tươi, hiếm khi được làm khô hay làm mắm như các loại cá khác. Ở Vàm Nao, hầu như ai cũng thành thạo các món ngon truyền thống từ cá bông lau như kho lạt, kho mẳn, hoặc ướp muối sả chiên tươi. Tuy nhiên, dù làm món gì đi nữa, các bà, các chị cũng không quên dành ra vài khứa, đặc biệt là khúc đầu cá, để nấu một nồi canh chua. Canh chua cá bông lau đã định hình và thành danh ít nhất là từ hơn nửa thế kỷ nay, trở thành món ăn đặc trưng nhất của vùng. Có những gia đình ở Vàm Nao, cứ đến mùa cá rộ hoặc có giỗ quãy, họ thường đãi khách toàn bộ các món ăn chế biến từ loài cá này, như một sự tri ân đối với tổ tiên đã từng theo nghề hạ bạc và truyền lại sinh kế cho con cháu.

Xin cám ơn dòng Vàm Nao – nơi hợp lưu kỳ diệu giữa hai dòng sông Tiền và sông Hậu, đã tạo ra một bến đỗ an lành cho cá bông lau đi về. Đã bao năm rồi, người dân đôi bờ quê cứ khắc khoải chờ con nước son của mùa lũ nhạt dần sắc phù sa để rồi rộn rịp chuẩn bị ghe lưới, sẵn sàng cho một mùa mưu sinh mới.

Và rồi, khi mùa gió chướng thổi rong ngọn, làm dịu đi những cơn gió dữ, ban ngày mặt sông Vàm Nao hiện ra đầy những ngọn cờ hiệu trôi dạt như một trận đồ bát quái. Đêm đến, ngoài ánh trăng soi, những ngọn đèn lồng của ngư dân đi tìm luồng cá như hoa đăng rải khắp lòng sông. Qua bao thế hệ gắn bó với dòng sông và bến nước này, họ đã nhận ra rằng, con cá bông lau không chỉ là một sản vật, mà đã trở thành một phần máu thịt, một phần cuộc sống tình cảm sâu nặng trong mỗi mái nhà quê soi bóng xuống dòng Vàm Nao yêu dấu.