Cây bần, còn được biết đến với tên gọi mỹ miều là Thủy Liễu, là hình ảnh quen thuộc, in sâu vào tâm thức người dân miền Tây Nam Bộ, mọc xanh tốt ven các kênh rạch phù sa bồi lắng. Không chỉ là loài cây thích nghi với cả ba môi trường sinh thái nước ngọt, lợ, mặn, bần còn là chứng nhân lặng lẽ của lịch sử và là nguyên liệu không thể thiếu trong nhiều món ăn dân dã, đậm đà hương vị đồng quê.
Cây bần và truyền thuyết thủy liễu
Dọc theo những nhánh sông, cửa rạch và các bãi bồi nơi vùng đất Chín Rồng, cây bần luôn hiện diện như một phần hồn cốt của thiên nhiên nơi đây. Bần là loài cây dễ tính, có khả năng sinh trưởng mạnh mẽ, thường đứng xen kẽ với dừa nước, tạo nên những rặng xanh mướt mát dọc theo mép nước, bất kể đó là vùng nước ngọt, nước lợ hay nước mặn.
Người miền Tây lưu truyền một giai thoại gắn liền với nguồn gốc cái tên Thủy Liễu. Tương truyền, khi chúa Nguyễn Ánh chạy trốn nghĩa quân Tây Sơn và ẩn náu tại các vùng sông nước hẻo lánh của đồng bằng sông Cửu Long, người dân đã dâng lên chúa món cơm nguội giản dị, ăn kèm với mắm cá sặc và trái bần chua. Cảm kích trước hương vị dân dã mà độc đáo này, chúa đã ban thưởng cho loài trái cây hoang vu ấy một cái tên kiều diễm: Thủy Liễu (Liễu nước). Từ đó, tên gọi Thủy Liễu ra đời, dù dân gian vẫn quen gọi bằng cái tên mộc mạc hơn là bần.
Sắc hoa bần lay động hồn quê
Mặc dù trổ hoa quanh năm, bần thường cho trái chín rộ nhất vào khoảng thời gian từ tháng 4 đến tháng 11 âm lịch. Hoa bần mang vẻ đẹp quyến rũ khó tả, với màu trắng tím pha trộn, những cánh hoa đỏ đậm dần vào lõi. Khi bung nở, những sợi nhụy hoa trắng trong xen lẫn sắc hồng phớt tạo nên một bức tranh thủy mặc lãng mạn phản chiếu trên mặt nước sông quê.
Bao nhiêu thế hệ tuổi thơ miền quê đã lớn lên cùng trò chơi “hàng xén” bên rặng bần, xem những sợi nhụy hoa thanh mảnh ấy là món hủ tiếu, bánh mì thơm ngon. Hình ảnh loài hoa mộc mạc này đã hằn sâu vào ký ức của biết bao người con xa xứ.
Dưới rặng bần soi bóng, đã có biết bao đôi lứa thẩn thơ ngắm những cánh hoa nhẹ nhàng trôi lững lờ trên mặt nước. Có lẽ chính vì vẻ đẹp đơn sơ và sự thủy chung ấy mà hoa bần dễ dàng đi vào thi ca một cách dung dị, trọn vẹn nhất:
Anh trao em đoá hoa bần mùa hạ
Em đem về ép lại trang thơ
Hoa bần nở hay tình ta chớm nở
Mà bâng khuâng sắc tím đợi chờ…
Hương vị chua nồng của trái bần
Bần có nhiều chủng loại khác nhau, phổ biến như bần ổi, bần dĩa và bần sẻ. Khi còn non, trái bần có vị chát; nhưng lúc chín, nó lại mang vị chua rất đậm đà cùng mùi thơm đặc trưng không thể lẫn. Người dân miệt sông nước thường dùng bần chín để nấu canh chua, thay thế cho vị me hay chanh, tạo nên một hương vị nồng nàn, khó quên.
Canh chua bần có thể kết hợp với nhiều loại cá đồng, cá sông như cá bông lau, cá ba sa, cá ngát. Tuy nhiên, món đặc biệt nhất chính là nấu với cá tra bần—một loài cá được cho là chỉ ăn trái bần chín rụng xuống nước. Vị chua thanh, dìu dịu của bần hòa quyện với vị ngọt béo của cá tạo nên một trải nghiệm ẩm thực tinh tế, gợi nhớ về “hương đồng gió nội”.
Trong những ngày nước nổi, lẩu bần là món ăn không thể thiếu. Rau ăn kèm lẩu vô cùng phong phú, từ bông so đũa, bắp chuối hột, cọng bông súng, đến các loại rau canh chua thông thường, đặc biệt là sự góp mặt của bông điên điển vàng rực. Món ăn dân dã gắn liền với thôn quê ngày nào nay đã vinh dự được liệt kê vào danh sách đặc sản trong các nhà hàng hiện đại, minh chứng cho sức hấp dẫn trường tồn của hương vị miền Tây.
Dấu ấn bần trong ca dao và ký ức
Đất quê đã nuôi dưỡng bao thế hệ con người bằng những sản vật mộc mạc, hiền hòa, và rặng bần soi bóng đã trở thành một biểu tượng tinh thần. Tiếng gió vi vu qua rặng bần đi vào giấc ngủ tuổi thơ cùng với giọng ru ầu ơ của bà, của mẹ:
Ầu ơ…thân em như trái bần trôi
Sóng dập gió dồi biết tắp vào đâu?
Hình ảnh cây bần còn gắn liền với những câu chuyện tình cảm lứa đôi, dù là những mối tình đẹp nên thơ hay những cách trở duyên phận, tất cả đều được thể hiện qua những câu ca dao chân chất, mộc mạc như chính tên gọi của loài cây này. Nhiều câu ca dao xưa đã nói lên nỗi niềm ấy:
Chiều chiều xuống bến ba lần
Trông em không thấy thấy bần xơ rơ.
Hay như:
Bần gie đóm đậu sáng ngời
Lỡ duyên tại bậu trách trời sao nên…
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, sự biến đổi của thiên nhiên, và cả những tác động kinh tế, cây bần vẫn sừng sững trong tâm thức người miền Tây. Chính vì lẽ đó, người dân quê vẫn thường gọi bằng cái tên bần thân quen, giản dị, thay vì dùng tên gọi mỹ miều Thủy Liễu. Như một nhà văn Nam Bộ đã từng chiêm nghiệm: “Chỉ cần với tay chạm lại đóa hoa bần, là đã với tay chạm mặt quê hương.” Bởi vậy, những người con xa xứ, dù đi thật lâu, thật xa, mỗi khi nhớ về xứ sở là hiển hiện trong tâm thức họ hình ảnh về một rặng bần soi bóng trên dòng sông quê.
