Mỗi độ xuân về, Tết Nguyên đán tại miền Tây Nam Bộ lại rộn ràng với những phong tục truyền thống đậm đà bản sắc. Từ những chuẩn bị ẩm thực tinh tế, sắc hoa mai đua nở đến nghi lễ thờ cúng tổ tiên, mỗi khoảnh khắc đều gói trọn tình cảm gia đình và ước vọng về một năm mới an lành, thịnh vượng. Đây không chỉ là dịp đoàn viên mà còn là không gian văn hóa độc đáo, thấm đẫm nghĩa tình.
Khi những cơn mưa dầm cuối năm dần thưa vắng, nhường chỗ cho tiết trời se lạnh của tháng Chạp âm lịch, báo hiệu gió chướng bắt đầu rao ngọn trên những hàng cây, cũng là lúc lòng người miền Tây rộn ràng chuẩn bị đón chào Tết Nguyên đán. Dù xa xôi cách trở đến mấy, mỗi người con của mảnh đất phù sa này đều hướng về mái ấm, gác lại mọi bộn bề lo toan để về sum họp bên gia đình. Đây là thời khắc thiêng liêng để mỗi cá nhân thể hiện trọn vẹn bổn phận với tổ tiên, cha mẹ và những người thân yêu, qua chuỗi tục lệ truyền thống như cúng ông Táo, đón giao thừa, chúc tết hay mừng tuổi, thăm hỏi họ hàng thân thuộc.
Nền nếp văn hóa ấy còn được khắc họa rõ nét qua câu ca dao cổ truyền: “Mồng một Tết mẹ, Tết cha; Mồng hai Tết vợ, mồng ba Tết thầy”, như một kim chỉ nam dẫn lối cho thứ tự thăm viếng, thể hiện lòng hiếu thảo và tôn sư trọng đạo của người dân nơi đây trong những ngày đầu xuân.
Hương vị tết miền Tây: Bữa tiệc của đất trời
Mỗi độ Tết đến, mọi gia đình miền Tây đều chuẩn bị chu đáo “món ngon vật lạ” để cúng bái và chiêu đãi khách. Dù người dân nơi đây có phần ưa chuộng thực phẩm mua sắm ở chợ, các món ăn chế biến tại gia vẫn luôn được ưu tiên, mang đậm hương vị riêng của từng nhà. Bàn ăn ngày Tết ở miền Tây vô cùng phong phú và đa dạng. Không thể thiếu là hũ cải chua giòn sần sật, keo tỏi hành ngâm giấm chua ngọt dùng kèm với thịt kho tàu đậm đà. Đặc biệt, món tôm khô củ kiệu lại càng được ưa chuộng, với những củ kiệu trắng ngần được làm sạch, phơi khô rồi ngâm trong nước giấm đường theo công thức gia truyền, càng để lâu càng thấm vị. Bên cạnh đó là món “dưa” thịt heo luộc ngâm nước giấm đường thanh mát, giúp cân bằng vị giác. Tương ớt cũng là gia vị không thể vắng mặt trong mỗi bữa cơm sum họp.
Với những tín đồ của rượu bia, các loại khô cá lóc, cá sặc rằn, cá khoai… được dự trữ sẵn, chờ ngày bạn bè đến chơi để nướng thơm lừng, chấm mắm me chua cay, lai rai cho đến tận ra Giêng. Ngoài ra, hầu như nhà nào cũng có sẵn các loại bánh ngọt, mứt gừng, mứt bí, mứt dừa, mứt me dẻo thơm cùng đủ loại trái cây tươi ngon như cam, quýt, vú sữa, măng cụt, xoài. Đặc biệt, dưa hấu đỏ tươi là thức quả không thể thiếu, vừa để chưng trên bàn thờ gia tiên cầu may mắn, vừa để mời khách thưởng thức.
Sắc xuân khoe thắm và thi vị trà đạo
Mùa xuân được xem là mùa của trăm hoa đua nở, và để có được những chậu hoa rực rỡ đón Tết, người dân miền Tây phải dày công chăm sóc từ nhiều tháng trước, chủ yếu là mai vàng và vạn thọ. Trước mỗi hiên nhà, vài cây mai được nâng niu tỉ mỉ, hoặc trồng đại trà trên những công đất lớn để cung cấp cho các cơ sở làm mai kiểng. Dưới bàn tay tài hoa của các nghệ nhân bonsai, những gốc mai xù xì được “uốn nắn” thành các dáng thế độc đáo như “phụ tử”, “phu thê” hay ghép nhiều màu hoa trên cùng một cây (hồng mai, huỳnh mai…). Thậm chí, nhiều loại mai lai tạo với hàng chục cánh hoa bung nở như cúc đại đóa, mang vẻ đẹp sang trọng và giá trị kinh tế cao, có khi đắt ngang vàng.
Trong không gian Tết an yên, thú uống trà cũng là một nét văn hóa thanh tao của người miền Tây. Nhiều loại hoa như sen, nhài được sử dụng để ướp trà bằng kỹ thuật cầu kỳ, tinh xảo. Gần đây, việc tự ướp trà tại nhà để thưởng thức và đãi khách ngày càng phổ biến. Các gia đình khá giả còn ưa chuộng những loại trà Tàu đắt tiền như Ô Long hay Tam Hỷ, tạo nên một không gian thưởng trà sang trọng, ấm cúng trong những ngày đầu năm.
Nghi thức linh thiêng và tục lệ truyền đời
Ngày Tết, mỗi gia đình miền Tây đều không thể thiếu những đòn bánh tét, bánh ít, bánh thử để dâng cúng tổ tiên. Bánh tét được làm từ nếp xào nước cốt dừa, gói nhân thịt heo nạc hoặc chuối xiêm trong lá chuối, buộc chặt bằng lạt tre hoặc sợi thân chuối khô, tạo thành những thỏi dài đẹp mắt. Kích cỡ bánh tùy thuộc vào số lượng nhân khẩu trong mỗi gia đình, thể hiện sự chu đáo và gắn kết. Đêm giao thừa là khoảnh khắc thiêng liêng nhất, khi mọi người cùng nhau đi chùa lễ Phật, hái lộc đầu năm mới. Đặc biệt là phụ nữ, họ thành tâm cầu nguyện cho công việc hanh thông, gia đình mạnh khỏe và mọi điều tốt lành trong năm mới. Bên cạnh những lời cầu nguyện chân thành, họ còn xin những “lộc” nhỏ bé như một nhánh hoa, ít trái cây hay nắm gạo, tin rằng đó là lộc trời ban, mang về nhà để cầu may mắn.
Sáng mùng một Tết, các thành viên trong gia đình tề tựu trang trọng trước bàn thờ tổ tiên để mừng tuổi, chúc thọ ông bà, cha mẹ và các bậc cao niên trong gia tộc. Đây cũng là dịp những phong bao lì xì đỏ thắm được trao đi, tượng trưng cho lời chúc may mắn, tài lộc và sức khỏe. Khách đầu tiên đến thăm nhà trong ngày mùng một được gọi là “xông đất” hoặc “đạp đất” – một tục lệ lâu đời và đầy ý nghĩa. Theo quan niệm dân gian, người ta thường không mở cửa ngõ quá sớm để tránh những vị khách không mong muốn. Thay vào đó, một người có tuổi, đức độ, tính tình hòa nhã, hoặc người có địa vị, công việc làm ăn phát đạt sẽ được mời đến xông đất, với niềm tin rằng sự may mắn và thịnh vượng của họ sẽ lan tỏa đến gia đình gia chủ trong suốt cả năm. Ngược lại, nếu người đến xông đất bị coi là có tư cách tầm thường, góa vợ hay đang mắc nợ, gia đình sẽ lo ngại một năm đầy rủi ro và khó khăn.
Trong ba ngày Tết, không khí sum vầy luôn rộn ràng với những lời mời ăn, mời nhậu thân tình giữa bà con, chòm xóm. Đến sáng mùng ba Tết, gia đình sẽ làm lễ cúng tất “tiễn đưa ông bà” về trời, đánh dấu sự kết thúc của những ngày Tết cổ truyền. Mâm cúng thường có gà trống luộc, nấu cháo, sau đó xé phay trộn cùng bắp chuối, rau thơm, rau răm. Người ta còn dùng giò gà để xem móng, vảy, đoán định vận hạn và thời tiết trong năm tới, thể hiện niềm tin vào sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên.
Nhìn chung, những hoạt động đón xuân, chúc tụng, ăn uống sum vầy trong ba ngày Tết không chỉ là phong tục mà còn là nét đẹp văn hóa đặc sắc, đong đầy tình cảm của người dân miệt vườn sông nước Đồng bằng sông Cửu Long, thể hiện sự gắn kết cộng đồng và lòng biết ơn sâu sắc đối với đất trời, tổ tiên.
