Trong tâm thức người dân phương Nam, Tết không chỉ là sự chuyển giao năm cũ và năm mới, mà còn là bản hòa ca của gió chướng, hương tràm cùng những kỷ niệm ngọt ngào nơi miền quê gian khó. Từ cánh đồng lúa mùa đến buổi mổ heo chia thịt thắm đượm nghĩa xóm tình làng, ký ức về thời tự cung tự cấp nơi rừng U Minh Hạ vẫn vẹn nguyên, gợi nhắc giá trị của lao động và tình thân.
Khi trở lại cánh đồng khô gốc rạ
Hương hoa tràm thoang thoảng đâu đây
Bông sậy đu đưa mùa gió chướng
Tết lại về vàng rực mấy cành mai
Gió chướng gọi mùa và những ký ức tuổi thơ
Trong miền ký ức xa xăm, mỗi khi ngọn gió chướng se lạnh thổi về, cánh đồng quê lại xôn xao vào mùa gặt hái. Đó là lúc những đóa hoa sậy, hoa lau bung nở trắng xóa dọc theo hai bờ kênh xanh ngắt, hòa cùng hương hoa tràm đượm mật gọi đàn ong tìm về xây tổ. Không gian ngày cuối năm thêm phần rộn rã bởi thanh âm nhịp nhàng của tiếng chày quết bánh phồng, mùi thơm nồng nàn của cốm dẹp hòa cùng tiếng pháo nổ giòn giã vọng lại từ phía xa. Tuổi thơ tôi đã lớn lên giữa cánh đồng lúa mùa một vụ, bên thềm rừng tràm U Minh Hạ kỳ bí và những dải rừng mắm mặn mòi ven biển Tây. Nơi đây chính là vùng quê của nghệ nhân dân gian Bác Ba Phi, một dải đất xa mù mà ngày trước cư dân phải sống theo nếp tự cung tự cấp giữa bộn bề gian khó.
Niềm hạnh phúc giản đơn từ chiếc áo mới
Thời ấy, khái niệm đi chợ sắm Tết là một điều vô cùng xa xỉ đối với người dân vùng sâu vùng xa. Để ra được chợ Cà Mau, mẹ tôi phải trải qua hành trình dài hai ngày ròng rã trên những chuyến đò dọc. Chính vì sự cách trở địa lý ấy mà lũ trẻ chúng tôi luôn trân quý chiếc áo mới được dành riêng cho dịp đầu năm. Cái nếp nghĩ ấy ăn sâu vào tâm thức đến mức tận bây giờ, ở quê tôi, nếu ai mặc đồ mới vào ngày thường cũng sẽ nhận được những lời trêu đùa dí dỏm rằng sao không để dành đến Tết. Đó không chỉ là trang phục, mà là biểu tượng của niềm vui sum vầy sau một năm lao động miệt mài.
Phong tục chia thịt thắm đượm tình xóm giềng
Vì nếp sống tự cấp, cha tôi luôn chọn nuôi một con heo lớn nhất trong chuồng để chuẩn bị cho bữa cơm Tết của gia đình chín miệng ăn và dành phần cho hàng xóm. Khái niệm chia thịt ở vùng quê này mang một ý nghĩa đặc biệt, không hẳn là biếu tặng nhưng cũng chẳng giống việc mua bán sòng phẳng ngoài phố thị. Đó là một hình thức trao đổi hàng hóa đầy nhân văn. Khi tôi bắt đầu lớn, cha thường giao nhiệm vụ đi mời bà con trong xóm đến chia thịt vào chiều 28 Tết. Đêm ấy, tôi luôn thao thức chờ đợi đến rạng sáng ngày 29 để được chứng kiến cảnh mổ heo rộn ràng dưới sân nhà trong không khí tất bật của ngày cuối năm.
Giá trị của lao động và những bữa cơm ngày cũ
Sáng sớm, bà con lối xóm đã tề tựu đông đủ, thịt heo được xẻ thành từng tảng và cân kéo nhịp nhàng theo yêu cầu của mỗi nhà. Điều đặc biệt là việc thanh toán không nhất thiết phải bằng tiền mặt. Những hộ gia đình còn khó khăn có thể ghi nợ vào sổ, sau đó trả bằng lúa hoặc bằng công gặt, công cấy khi mùa vụ tới. Tôi nhớ rõ từng ký thịt được quy đổi tương đương với một công gặt rộng ngàn mét vuông. Nhìn lại những trang sổ cũ, lòng chợt dâng lên niềm thương cảm vô hạn đối với những bậc làm cha làm mẹ, khi họ phải đổi những giọt mồ hôi mặn chát trên đồng cạn dưới sâu để con trẻ có được miếng thịt ngon trong mấy ngày xuân.
Hương vị tết quê từ bàn tay khéo léo của mẹ
Thật lạ lùng khi khẩu vị của thời bao cấp khác hẳn với hiện tại. Ngày ấy, mỡ heo là thứ đắt đỏ và quý giá nhất vì người dân thiếu hụt chất béo, tiếp đến mới là thịt nạc, còn sườn và xương lại là thứ ít ai màng tới. Sau khi chia thịt cho xóm giềng, gia đình tôi còn lại bộ lòng, chân giò và ít xương sườn. Qua bàn tay tài hoa của mẹ – người con gái miệt vườn Vĩnh Long, những nguyên liệu ấy biến hóa thành đủ món ngon tuyệt hảo: ruột heo làm dồi, bao tử khìa nước dừa, lỗ tai ngâm giấm hay sườn muối sả ớt đậm đà. Một nồi thịt kho tàu đỏ âu cùng vài đòn bánh tét nhân mỡ béo ngậy đã tạo nên một chỉnh thể hương vị Tết hoàn mỹ không thể nào quên.
Nỗi nhớ khôn nguôi về vùng quê yêu dấu
Thời gian trôi đi, tôi giờ đã xa quê, xa cái Tết sùng sính trong bộ áo mới để dành và những trò chơi dân gian thuở nhỏ. Nhớ biết bao những viên pháo chuột nhỏ xíu giấu kín trong túi quần, những ván đánh đáo hay những cánh diều chao liệng trên bầu trời xanh thẳm khiến lũ trẻ mải chơi quên cả bữa cơm chiều. Ký ức ấy không hề phai mờ mà luôn hiển hiện đúng lúc, đôi khi chỉ cần một cơn gió chướng thoảng qua cũng đủ để đánh thức mùi rơm rạ nồng nàn và hương bánh phồng vừa nướng chín, nhắc nhở về một tâm hồn luôn hướng về cội nguồn quê hương thân thuộc.
