Tống Hữu Định, hay Thầy Phó Mười Hai, là một danh sĩ tài hoa nhưng cũng nổi tiếng hào hoa bậc nhất Vĩnh Long đầu thế kỷ 20. Từ những buổi đờn ca tài tử tại gia, với tinh thần yêu nghệ thuật và sự sẵn lòng chiêm nghiệm cái mới, ông đã khai sinh ra hình thức “ca ra bộ”, đặt nền móng vững chắc cho nghệ thuật sân khấu cải lương sau này. Sự nghiệp ngắn ngủi của ông đã để lại dấu ấn không thể phai mờ trong lịch sử văn hóa miền Nam.
Chân dung người khai sáng
Ông Tổ Cải Lương tên thật là Tống Hữu Định, bút hiệu Tịnh Trai, nhưng người miền Tây thường gọi thân mật là Thầy Phó Mười Hai. Danh xưng này xuất phát từ việc ông từng giữ chức Phó Tổng đất Vãng (sau là tỉnh Vĩnh Long), còn “Mười Hai” là thứ bậc theo hạng thứ trong gia đình. Ông sinh năm 1896 tại làng Long Châu, Vĩnh Long, và ra đi vào năm 1932.
Ông không chỉ là một danh sĩ tài năng mà còn xuất thân từ dòng dõi hiển hách, cụ thể là hậu duệ của ngài Tống Phước Hiệp, một công thần triều Nguyễn lừng danh. Ngài Tống Phước Hiệp không chỉ được thờ làm thần hoàng tại bốn tỉnh mà còn là người có công lớn trong việc trùng tu và tân tạo Văn Thánh miếu, đồng thời là trụ cột nâng đỡ chu toàn nền cổ nhạc Long Hồ (Vĩnh Long xưa).
Từ phong lưu đến cổ nhạc
Dù mang trong mình dòng máu quan lại triều đình, Tống Hữu Định lại nổi tiếng là người phong lưu bậc nhất Vĩnh Long trong giai đoạn 1915–1920. Ông là biểu tượng của sự hào hoa, thường xuyên tổ chức những buổi tiệc tùng xa hoa, với đủ các thú vui tao nhã và cả những trò giải trí dân dã như đá gà nòi, bài bạc, đờn ca và ngâm thơ. Trái tim nghệ sĩ của Thầy Phó Mười Hai được thể hiện rõ qua sự đam mê vô tận đối với âm nhạc.
Trong thời kỳ đệ nhất thế chiến (1914–1918), lòng yêu nước của ông cũng được thể hiện qua hành động cụ thể khi ông tổ chức các buổi hát dạo nhằm quyên góp tiền ủng hộ quốc trái. Mặc dù ông chưa từng chính thức lên sân khấu biểu diễn tại Sài Gòn, nhưng sự hiếu kỳ và tính cách thích chu du đó đây đã đưa ông đến nhiều nơi. Ông từng ghé Mỹ Tho, ngủ đêm tại đây trước khi đáp xe lửa lên Sài Gòn. Chính trong những chuyến đi này, có lẽ ông đã chứng kiến các buổi hát bóng (chiếu phim) có kèm đờn ca tài tử tại Mỹ Tho.
Khi lên Sài Gòn, ông lui tới các nhà hàng nổi tiếng như P.T. (góc Lê Thánh Tôn – Thủ Khoa Huân) hay nhà hàng Lương Hữu, khách sạn ông Bảy Phương (đường Nguyễn Thiệp). Khi thấy các giàn đờn tài tử trình diễn, ông đã chớp lấy ý tưởng ấy, mang về nhà tổ chức các buổi đờn ca tài tử trên ván ngựa, biến tư gia thành nơi hội tụ văn nhân, nghệ sĩ của tỉnh nhà.
Nghệ thuật “ca ra bộ” và sự ra đời của cải lương
Trong giới âm nhạc tài tử thời bấy giờ, tên tuổi Tống Hữu Định được biết đến rộng rãi không chỉ vì sự hào sảng mà còn vì những đóng góp sáng tạo. Chính ông là người có sáng kiến khai sinh ra điệu “ca ra bộ” – hình thức chuyển đổi âm nhạc tài tử sang một loại hình sân khấu có kết hợp diễn xuất. Đây được xem là bước ngoặt quan trọng, đặt nền móng vững chắc cho nghệ thuật sân khấu cải lương sau này.
Khoảng đầu năm 1916, tại một buổi hòa tấu nhạc tổ chức ngay tại tư gia của ông, bài ca Tứ Đại Oán có tên “Bùi Kiệm Thi Rớt Trở Về” đã được trình diễn theo hình thức đột phá này: người hát không chỉ ca mà còn kết hợp diễn xuất, minh họa động tác cho lời ca. Vở diễn tiên phong này có sự tham gia của Cô Ba Định trong vai Kiều Nguyệt Nga, ông giáo Du vai Bùi Ông, và ông giáo Diệp Minh Ký trong vai Bùi Kiệm.
Vở tuồng Cải Lương theo hình thức mới này chính thức được trình diễn lần đầu tiên tại nhà Thầy Phó Mười Hai ở Vũng Liêm vào ngày 15 tháng 11 năm 1918. Sau đó, phong trào này nhanh chóng lan rộng ra Sa Đéc và các vùng lân cận Vũng Liêm, đánh dấu sự ra đời chính thức của một loại hình nghệ thuật đặc trưng của miền Nam Việt Nam.
Di sản văn hóa của người tri âm
Nổi tiếng là người hào hoa, hiếu khách và phong nhã, Tống Hữu Định luôn duy trì tâm hồn nghệ sĩ của mình. Hàng tuần, đặc biệt vào ngày thứ bảy, nhà ông đều tổ chức các buổi hòa nhạc và tiệc tùng, thu hút những nghệ nhân tài tử đến giao lưu. Chính nhờ sự bảo trợ và duy trì đều đặn này mà phong trào âm nhạc tài tử đã phát triển mạnh mẽ khắp miền Tây Nam Bộ cách đây 75 năm (tính từ thời điểm bản gốc được viết).
Không chỉ là người bảo trợ nghệ thuật, ông còn là một nhà thơ và nhà hoạt động văn hóa có trách nhiệm với di sản. Ông đã đứng ra vận động thành lập Hội Văn Thánh, tổ chức quyên góp tiền bạc để trùng tu Văn Thánh miếu tại Vĩnh Long, tiếp nối truyền thống của tổ tiên mình. Sự nghiệp của Thầy Phó Mười Hai, dù ngắn ngủi, đã kịp thời định hình diện mạo văn hóa nghệ thuật phía Nam, đưa cải lương từ những cuộc đờn ca tao nhã trở thành loại hình sân khấu đại chúng có sức sống bền bỉ cho đến ngày nay.
