Dọc theo Quốc lộ 54 qua huyện Lấp Vò, Đồng Tháp, có một đoạn đường mà người chạy xe ngang qua sẽ nghe thấy trước khi nhìn thấy — tiếng cưa, tiếng bào, tiếng gỗ va chạm nhau, lẫn trong mùi mạt cưa thơm nhẹ mà dứt khoát. Đó là làng nghề thớt gỗ Định An, nơi hơn sáu mươi năm nay người ta vẫn ngồi xuống, cầm đục lên, và tạo ra thứ mà hàng triệu căn bếp Việt Nam không thể thiếu.
Sáu mươi năm cùng một miếng gỗ
Làng nghề thớt Định An bắt đầu từ ấp An Hòa, xã Định An, huyện Lấp Vò — một vùng đất ven sông Hậu từng có rừng cây mù u mọc dày. Người xưa phát hiện gỗ mù u có đặc tính đặc biệt: thớ gỗ mịn, không bị nứt nẻ, không ngấm mùi thức ăn và không làm mẻ dao — những tính năng lý tưởng để làm thớt bếp. Thế là nghề ra đời, truyền từ đời cha sang đời con, từ khoảnh vườn nhỏ lan ra cả xóm, cả ấp.
Ngày nay, gỗ mù u ngày càng hiếm. Người thợ chuyển sang dùng gỗ xa cừ và gỗ me — vẫn chắc, vẫn đẹp, chỉ khác là phải mua chứ không còn hái ngoài vườn như xưa. Nhưng công đoạn làm thớt vẫn thế: cưa khúc, vẽ mẫu, cắt tạo dáng tròn hay vuông, mài nhẵn rồi bào phẳng.
Từ đôi tay đến máy móc — nghề vẫn là nghề
Ngày xưa, mỗi ngày một người thợ chỉ làm được mười đến mười lăm cái thớt thủ công. Nay có cưa điện, máy phay, máy bào — năng suất tăng lên nhiều lần. Nhưng các thợ lành nghề ở Định An luôn nói: máy làm được hình dạng, nhưng cái hồn của thớt thì vẫn do tay người quyết định. Những đường bo cạnh, độ dày mỏng vừa tay cầm, mặt thớt mịn hay nhám — đó là sự khác biệt giữa một chiếc thớt bán chạy và một chiếc thớt bị trả lại.
Dọc Quốc lộ 54 đoạn qua Định An, hơn chục hộ gia đình vẫn duy trì xưởng làm thớt. Mùa nước nổi rút — khoảng tháng Chín âm lịch — là lúc nhộn nhịp nhất, người thợ tranh thủ làm hàng chuẩn bị cho thị trường Tết.
Thớt gỗ và ký ức căn bếp Việt
Có những thứ mà người ta chỉ nhớ đến khi nó không còn. Chiếc thớt gỗ cũ kỹ trong căn bếp của bà, của mẹ — dày dặn, nặng chịch, mặt gỗ loang lổ vết dao năm tháng — là một trong những thứ như vậy. Nó không chỉ là vật dụng nhà bếp; nó là nhân chứng của hàng nghìn bữa cơm, hàng nghìn buổi sáng có người đứng trong bếp nấu ăn cho gia đình.
Thớt nhựa, thớt thủy tinh, thớt kháng khuẩn công nghệ cao đã vào mọi căn bếp hiện đại. Nhưng ở Định An, người ta vẫn làm thớt gỗ — vì vẫn còn người tìm mua, vì vẫn còn người biết rằng không có gì thay thế được mùi gỗ thật, không có gì thay thế được cái cảm giác của chiếc thớt đã được đôi tay người thợ lành nghề chăm chút từ đầu đến cuối. Nếu bạn muốn khám phá thêm những làng nghề thủ công còn giữ được hơi thở truyền thống ở đồng bằng, bó chổi Vĩnh Hựu trên dòng Vàm Giồng cũng là một câu chuyện đáng đọc.
Đến Định An — một chuyến đi khác
Quốc lộ 54 đoạn qua xã Định An không chỉ có những xưởng thớt. Gió từ sông Hậu thổi lên mát lạnh, hai bên đường lúa xanh hoặc vàng tùy mùa, thỉnh thoảng có chiếc xuồng ba lá lướt qua dưới rặng dừa. Đây là kiểu du lịch không bảng hiệu, không vé vào cửa — chỉ cần chậm lại, ghé vào một xưởng thớt, nhìn đôi tay người thợ làm việc và hỏi chuyện. Bạn sẽ ra về với nhiều hơn một chiếc thớt.
