Ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, có một câu nói dân gian: “Sống nhờ sông, chết chôn theo sông”. Câu nói đó không ngoa — người miền Tây từ hàng trăm năm trước đã gắn đời mình với kênh rạch, với những chiếc xuồng ba lá lướt sóng từ sáng sớm đến chiều tối. Và để có chiếc xuồng ấy, phải có những người thợ đóng ghe — những người mà đôi tay họ biết đọc vân gỗ như người khác đọc chữ. Ở Long Hậu, huyện Lai Vung, Đồng Tháp, có một làng nghề như vậy đã tồn tại hơn trăm năm — người ta gọi là làng ghe Bà Đài.
Ông Sáu Xuồng Cui và những chiếc ghe đầu tiên
Người ta kể rằng nghề đóng ghe ở Bà Đài bắt đầu từ ông Sáu Xuồng Cui — người đàn ông tài hoa với đôi tay có thể uốn cong một tấm ván gỗ cứng như uốn một tờ giấy. Ông là người đặt ra những mẫu ghe đầu tiên, dạy nghề cho con cháu và hàng xóm, rồi cả xóm cả ấp cùng theo nghề. Từ đó, làng ghe Bà Đài ra đời — và tiếng tăm lan rộng ra khắp vùng.
Các loại ghe Bà Đài nổi tiếng nhất gồm xuồng cui — loại xuồng nhỏ gọn một người chèo, ghe đáy phẳng và ghe ba lá. Kích thước phổ biến từ 4,5 đến 6,5 mét, làm từ gỗ sao và gỗ sến — loại gỗ chịu nước tốt, không mục và không bị hà ăn.
Nghề đóng ghe — bài học của đôi tay và đôi mắt
Đóng một chiếc ghe không có bản vẽ kỹ thuật nào. Người thợ nhìn vào tấm gỗ và trong đầu đã có hình dạng chiếc ghe — rộng bao nhiêu, cong bao nhiêu, mũi thế nào, đuôi thế nào. Đó là thứ chỉ học được qua năm tháng ngồi bên người thợ lành nghề, không sách vở nào dạy được.
Quy trình gồm nhiều công đoạn: cưa gỗ, gia công từng tấm ván theo hình dạng riêng, ghép thân ghe, gia cố sườn, trét chai (một hỗn hợp truyền thống chống nước) và cuối cùng là hạ thủy thử độ kín. Mùa làm ghe nhộn nhịp nhất là từ đầu tháng Tư đến giữa tháng Năm âm lịch — người thợ tranh thủ trước khi mùa lũ về.
- Gỗ được chọn kỹ — không có mắt gỗ, không cong vênh, thớ gỗ đều
- Mỗi tấm ván được uốn bằng hơi nóng để ăn khít vào khung ghe
- Trét chai bằng hỗn hợp vôi, dầu rái và sợi đay — kỹ thuật truyền thống đảm bảo ghe không thấm nước nhiều năm
Khi chiếc xuồng không chỉ là phương tiện
Với người miền Tây, chiếc xuồng không chỉ là phương tiện đi lại. Nó là người bạn đồng hành đi chợ mỗi sáng, đưa con đến trường mỗi ngày, là nơi cả gia đình ngồi trên ghe nhìn ra đồng nước mênh mông trong mùa lũ. Người thợ đóng ghe ở Bà Đài biết điều đó — họ không đóng ghe như đúc ra một sản phẩm; họ đóng như làm một người bạn cho ai đó dưới kia.
Năm 2014, làng nghề đóng ghe Bà Đài được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — một danh hiệu xứng đáng sau hơn trăm năm tồn tại. Hiện khoảng một trăm hộ vẫn theo nghề, dù chỉ khoảng một phần ba hoạt động quanh năm vì thiếu vốn mua gỗ. Cùng hành trình bảo tồn các nghề thủ công truyền thống trên sông nước, câu chuyện nghề chiếu Cà Mau cũng là một bức tranh đáng suy ngẫm về số phận của những di sản đang chờ người tiếp nối.
Đến Lai Vung — nghe tiếng búa trên gỗ
Nếu một ngày bạn đến huyện Lai Vung, hãy ghé Long Hậu. Tiếng búa đục vang từ xa dọc bờ sông — đó là âm thanh của một làng nghề trăm năm vẫn còn sống. Nhìn người thợ cầm đục, đặt tay vào tấm ván gỗ và lắng nghe — họ đang làm công việc mà tổ tiên đã làm, trên mảnh đất mà ông cha đã chọn, bên dòng sông mà người miền Tây đã yêu suốt mấy trăm năm.
