Nhạc sĩ Trúc Phương (Nguyễn Thiện Lộc) là một trong những tên tuổi vĩ đại nhất của tân nhạc Việt Nam trước năm 1975. Những giai điệu của ông, thấm đẫm chất cổ nhạc miền Nam, chuyên chở nỗi buồn thê thiết của cuộc đời và tình yêu lận đận. Từ Trà Vinh lên Sài Gòn lập nghiệp, cuộc đời Trúc Phương là chuỗi dài những khúc mắc riêng tư, được gửi gắm trọn vẹn qua những tuyệt phẩm như Nửa Đêm Ngoài Phố và Thói Đời.
Hồi ức quê hương qua những ca khúc đầu tiên
Trúc Phương, tên thật là Nguyễn Thiện Lộc, sinh năm 1939 tại xã Mỹ Hòa, quận Cầu Ngang, tỉnh Trà Vinh (thuộc tỉnh Vĩnh Bình cũ), một vùng hạ lưu sông Cửu Long. Dù sinh trưởng trong gia đình gia giáo với người cha làm nghề giáo sống thầm lặng và nghiêm khắc, tâm hồn của chàng trai Thiện Lộc sớm hướng về sự lãng mạn và nghệ thuật. Ông tự học nhạc và bắt đầu sáng tác những bài hát đầu tiên ngay từ tuổi 15.
Nguồn cảm hứng cho nghệ danh “Trúc Phương” xuất phát từ những rặng tre trúc bao quanh ngôi nhà thời thơ ấu, nơi ông gắn bó với âm thanh kẽo kẹt của gió và tre. Vào cuối thập niên 1950, sau thời gian ngắn hoạt động văn nghệ tại ty Thông Tin tỉnh Vĩnh Bình, ông quyết định lên Sài Gòn, bắt đầu sự nghiệp dạy nhạc và chuyên tâm sáng tác.
Giai đoạn này đánh dấu sự ra đời của những ca khúc mang đậm tính quê hương, tươi sáng như “Chiều Làng Quê”, được viết để nhớ về khung cảnh thanh bình của làng xóm cố hương. Một ca khúc nổi tiếng khác với giai điệu trong sáng, vui tươi thời kỳ này là “Tình Thắm Duyên Quê”.
Cú sốc tình đầu và khúc rẽ sang sầu muộn
Ở Sài Gòn, nơi đô thành xa lạ, Trúc Phương phải chật vật mưu sinh vì không tiền bạc và không có người thân quen. Ban đầu, ông tá túc tại nhà một gia đình giàu có ở Gia Định, nhận dạy nhạc cho cô con gái của gia chủ. Không lâu sau, cô gái này đã phải lòng người nhạc sĩ nghèo, con tim cô rung động trước tài năng bẩm sinh của ông.
Khi chuyện tình yêu ngang trái này bị phát hiện, cha mẹ cô gái đã buộc Trúc Phương phải rời đi. Sau cú sốc tình cảm đầu đời, Trúc Phương càng tự học thêm về âm nhạc và càng sáng tác hăng say hơn. Tuy nhiên, những tác phẩm về sau lại nghiêng hẳn sang chủ đề tình yêu đôi lứa với những nghịch cảnh chia lìa và dang dở. Theo lời khuyên từ những người bạn mới quen trong giới nghệ sĩ, Trúc Phương đã hợp tác cùng vài nhạc sĩ khác, trong đó có Trần Trịnh (tác giả “Lệ Đá” sau này), để thành lập một ban nhạc nhỏ, đi lưu diễn ở khắp các tỉnh lân cận như Biên Hòa, Long Khánh, và Vũng Tàu.
Tài hoa nảy nở trong binh lửa và những tuyệt phẩm thê lương
Trúc Phương sáng tác rất dễ dàng, nhưng với bản tính trầm lặng, bi quan và khép kín sau những cuộc tình dang dở, những bài hát sau này của ông thường mang âm điệu u buồn, thê lương, phảng phất nỗi sầu muộn của cổ nhạc miền Nam. Nổi tiếng nhất trong dòng nhạc buồn là “Nửa Đêm Ngoài Phố” với tiếng hát liêu trai của ca sĩ Thanh Thúy.
Tiếp theo là “Buồn Trong Kỷ Niệm” với những ca từ đớn đau, buốt nhói cõi lòng người nghe. Có người cho rằng ca khúc này được viết sau khi ông thất tình một nữ ca sĩ lừng danh thời bấy giờ. Những câu hát khắc khoải như: “Đường vào tình yêu có trăm lần vui, có vạn lần buồn. Đôi khi nhầm lẫn đánh mất ân tình cũ, có đau chỉ thế, tiếc thương chỉ thế. Khi hai mơ ước không chung lối về…” đã trở thành lời tự sự chung cho nhiều thế hệ yêu đương.
Tài năng của Trúc Phương càng chói sáng hơn trong giai đoạn 1965–1970 khi ông bước chân vào quân ngũ. Ông tiếp tục viết những bản tình ca thời chinh chiến như “Trên 4 Vùng Chiến Thuật”, “24 Giờ Phép”, và “Bông Cỏ May”. Chính ca sĩ Chế Linh đã nhiều lần tâm sự rằng, nhờ sự dẫn dắt của Trúc Phương và Châu Kỳ, cùng với những nhạc phẩm rất thích hợp cho giọng hát, ông mới có được con đường sự nghiệp lẫy lừng.
Đặc biệt, hai ca khúc “Trên 4 Vùng Chiến Thuật” và “Thói Đời” đã khiến ca sĩ Chế Linh được vô số người yêu mến, từ chiến sĩ nơi tiền đồn hẻo lánh cho tới giới học sinh, thành phần lao động, phụ nữ và trẻ con nơi hậu phương bình yên. Hầu như ai ai cũng có thể ngân nga lõm bõm vài câu nhạc của Trúc Phương.
Chất Trúc Phương: Nỗi ưu tư in đậm đường trần
Dòng nhạc Trúc Phương sở hữu một giai điệu rất đặc biệt, khó lẫn lộn với bất kỳ nhạc sĩ nào cùng thời. Tuy mang âm hưởng của cổ nhạc miền Nam, nó không hoàn toàn giống phong cách của Lam Phương, Thanh Sơn hay Lê Dinh. Âm nhạc của ông mang vẻ trầm buồn, day dứt, chất chứa nỗi ưu tư trước thời cuộc chiến tranh triền miên và sự buồn phiền dai dẳng từ những mối tình trái ngang.
Nên khi soạn hòa âm cho những bài hát của Trúc Phương, người nhạc sĩ hòa âm phải sử dụng ít nhất một vài loại nhạc cụ cổ truyền của miền Nam như đàn bầu, đàn tranh, hoặc đàn cò (có thể thay bằng violin) thì mới có thể diễn tả trọn vẹn chiều sâu cảm xúc. Sự kết hợp này giúp người nghe càng thấm thía hơn nỗi muộn phiền, nhức nhối mà người nhạc sĩ đã trải qua.
Nghiệt ngã thói đời và số phận cay đắng
Điều trớ trêu là dù tên tuổi và tài năng sáng chói, tình duyên của nhạc sĩ Trúc Phương lại vô cùng lận đận. Khoảng năm 1970, Trúc Phương được một thiếu nữ xinh đẹp, cao sang đem lòng yêu mến do sự rung cảm truyền đạt từ tài năng và những tác phẩm tuyệt vời của ông. Kết cuộc là cả hai đã nên duyên vợ chồng. Tuy sống trong cảnh nghèo nàn, đời sống của họ rất nghệ sĩ. Đó là những năm tháng hạnh phúc nhất trong cuộc đời Trúc Phương, và sức sáng tạo nghệ thuật của ông càng sung mãn hơn bao giờ hết, cho ra đời hàng chục ca khúc mỗi năm.
Thế nhưng, niềm vui lứa đôi không kéo dài. Sau một thời gian chung sống, những tình cảm ban đầu phai nhạt dần theo năm tháng và hai người đã lặng lẽ chia tay nhau. Câu hát ngày nào lại rơi đúng vào trường hợp này, khi “hai mơ ước đã không cùng chung hướng về” và “đường vào tình yêu có trăm lần vui, nhưng có vạn lần buồn”.
Giờ đây, nhạc sĩ Trúc Phương âm thầm đau khổ trong cô đơn và lại vùi đầu vào men rượu để sáng tác thêm nhiều bài hát trong nỗi đau thương cùng cực, pha chút chán chường cho nhân tình thế thái. Bạn bè thường gặp ông ngồi yên lặng bên những ly rượu nơi một quán nhỏ ở đường Tô Hiến Thành, quận 10, gần nhà của ông. Có lẽ đó là cách duy nhất làm cho nhạc sĩ tạm quên đi những cay đắng của tình đời.
Chính tại nơi đây, ca khúc bất hủ “Thói Đời” đã được sáng tác với những lời tự vấn chua chát: “Bạn quên ta, tình cũng quên ta, nên chung thân ta giận cuộc đời, soi bóng mình bằng gương vỡ nát, nghe xót xa ngùi lên tròng mắt”… và “Người yêu ta rồi cũng xa ta…”.
Trong “Thói Đời”, Trúc Phương đã chuyển hóa “cỏ tương tư” (tương tư thảo, tên gọi văn hoa của thuốc lá, gắn liền với hình ảnh lãng mạn của người đang yêu) thành “cỏ ưu tư”. Sự chuyển hóa này hàm ý nỗi đau thương, nhung nhớ ngập tràn khiến đôi môi trở nên xám xịt. Những giọt rượu nồng của cõi trần ai càng gợi thêm “niềm cay đắng” khiến nỗi ưu tư “in đậm đường trần”, thể hiện qua lời than thở cuối cùng: “Mình còn ai đâu để vui? Khi trót sa vũng lầy nhân thế?”.
Bài hát “Thói Đời” đã gây xúc động mạnh mẽ cho hàng triệu con tim đồng cảm với số phận nghiệt ngã. Điều đáng buồn là đối với riêng Trúc Phương, tác phẩm này lại như một lời tiên tri chính xác cho quãng đời còn lại của ông suốt gần 25 năm sau đó (1971–1995).
Trong suốt hai thập niên sau năm 1975, không biết bao nhiêu ca sĩ, trung tâm ca nhạc đã thu thanh, thu hình những bài hát của Trúc Phương ở hải ngoại. Nhưng ít ai hay biết tin ông âm thầm từ giã cõi đời trong cảnh nghèo nàn, bi đát và cô đơn trong căn phòng trọ tồi tàn, nhỏ hẹp ở quận 11, Sài Gòn vào ngày 18 tháng 9 năm 1995. Ông được những người quen, lối xóm chôn cất tại nghĩa trang Lái Thiêu.
Cố nhạc sĩ Trúc Phương đã để lại di sản hơn 65 ca khúc viết trước năm 1975, cùng một số tác phẩm khác viết tặng bạn bè chưa được phổ biến sau này. Những nhạc phẩm như “Ai Cho Tôi Tình Yêu”, “Chuyện Chúng Mình”, “Hai Lối Mộng”, “Chiều Cuối Tuần”, “Con Đường Mang Tên Em”, “Tàu Đêm Năm Cũ”, “Bóng Nhỏ Đường Chiều”, và “Hình Bóng Cũ” vẫn mãi khắc sâu trong ký ức người yêu nhạc Việt.
