Cà Mau, vùng đất phương Nam với những câu chuyện khai phá hào hùng, ẩn chứa bao giai thoại bi tráng về cuộc đấu tranh sinh tồn. Trong số đó, truyền thuyết về rạch Bỏ Lược tại xã Viên An, huyện Ngọc Hiển, vẫn vang vọng như một khúc ca bi ai, kể về lòng dũng cảm và sự hy sinh cao cả của người mẹ trước hung dữ thiên nhiên.
Cà Mau thuở hồng hoang
Trong kho tàng địa danh dân gian phong phú của Cà Mau, nhiều tên gọi mang đậm dấu ấn của một thời kỳ mở đất đầy cam go và thử thách. Những giai thoại được lưu truyền qua bao thế hệ không chỉ là lời kể mà còn là tấm gương phản chiếu một giai đoạn oanh liệt, khi những lưu dân đầu tiên phải đấu tranh sinh tồn để biến vùng đất hoang sơ thành nơi an cư lạc nghiệp.
Thuở trước, Cà Mau nói chung và khu vực rừng Viên An nói riêng vẫn còn chìm trong sự hoang vu nguyên thủy. Nơi đây chỉ có rừng rậm bạt ngàn và đầm lầy mênh mông, ẩn chứa vô vàn hiểm nguy rình rập. Muỗi mòng dày đặc, rắn rết ẩn mình khắp nơi, cùng với những loài thú dữ luôn sẵn sàng đe dọa cuộc sống con người, đúng như câu ca dao thuở ấy đã khắc họa:
Cà Mau thủy hóa sơn trường
Dưới sông sấu lội, trên rừng cọp um
Muỗi to bằng cái cột nhà
Rắn bò nhung nhúc trong nhà ngoài sân
Riêng vùng Viên An còn khắc nghiệt hơn cả. Để sinh tồn, người dân phải dựng nhà sàn cao bằng những cây đước vững chãi, đường đi lại cũng được tạo bằng cầu gỗ treo để tránh né sự tấn công của các loài thú dữ, đặc biệt là loài cá sấu hung tợn.
Thảm kịch trên dòng rạch
Trong một buổi chiều nắng ráo, tại một góc rừng Viên An hẻo lánh, có hai mẹ con đang chèo xuồng chở nước ngọt dọc theo con sông. Khi chiếc xuồng lướt ngang một vàm rạch nhỏ, người mẹ ghé sát bờ để đứa con có thể tiện tay chặt một tàu lá dừa nước làm cánh buồm. Bi kịch ập đến bất ngờ: vừa lúc đứa nhỏ chặt xong tàu lá, một con cá sấu khổng lồ đã nằm phục sẵn trong đám dừa nước, chồm lên quật mạnh, hất đứa bé xuống dòng sông.
Đứa trẻ chỉ kịp thốt lên hai tiếng “má ơi” đầy tuyệt vọng trước khi bị con cá sấu hung tợn ngoạm lấy và lặn mất tăm xuống làn nước đục ngầu. Người mẹ vẫn còn tận mắt nhìn thấy tàu lá dừa nước mà con mình chưa kịp buông tay, vụt ra giữa sông, từ từ chìm xuống, cuối cùng chỉ còn chót lá rồi biến mất hoàn toàn. Quá bàng hoàng và đau đớn, người mẹ ngã vật xuống xuồng rồi ngất lịm.
Lời thề trả thù của người mẹ
Sau khi tỉnh lại từ cơn mê sảng, lòng người mẹ bùng lên một ý chí sắt đá: phải tìm thấy thi thể con và giết chết con cá sấu tàn ác để rửa mối hận thù. Bà chèo xuồng vào bờ, nhanh chóng vót một cây mác sắc bén và lặng lẽ ngồi mài lưỡi mác ngay tại đầu vàm rạch, với quyết tâm chờ đợi con cá sấu xuất hiện để đoạt mạng nó, trả thù cho đứa con yêu dấu.
Suốt ba ngày đêm ròng rã, bà mẹ kiên cường ấy vẫn ngồi đó, bắc bếp nấu cơm ăn tại chỗ, không ngừng căng mắt dõi theo khắp bờ rạch, với niềm hy vọng mong manh rằng con cá sấu sẽ quay trở về chỗ ẩn nấp của mình. Những người qua lại, khi biết được câu chuyện bi thương, đều bày tỏ lòng thương cảm và khuyên bà nên từ bỏ ý định báo thù: “Nó ở dưới nước, sông rạch lại mênh mông vô tận, làm sao biết được nó ở đâu mà chờ đợi?”.
Thế nhưng, bất chấp mọi lời khuyên can, người mẹ vẫn kiên trì ngồi đợi.
Sự hy sinh và nguồn gốc địa danh
Mấy ngày sau, không ai còn thấy người mẹ ấy đâu nữa. Tại nơi bà từng ngồi nấu cơm, bên cạnh chiếc nồi còn bắc trên bếp đã nguội lạnh, chỉ còn vương lại một chiếc lược thưa dính vài sợi tóc dài.
Vào một ngày nọ, một người đi chài lưới tình cờ phát hiện thi thể của bà mẹ và xác con cá sấu nổi lềnh bềnh trên mặt sông, xuôi dòng trôi ra biển cả. Cán của cây mác vót vẫn còn được nắm chặt trong tay bà, lưỡi mác cắm sâu vào cổ họng con cá sấu, còn hai chân của con vật hung dữ thì bám chặt vào lưng bà – một hình ảnh bi tráng về cuộc chiến cuối cùng.
Không ai biết rõ tên tuổi của người mẹ dũng cảm ấy. Người dân chỉ biết rằng đó là một người mẹ gan dạ, đã quyết chí trả thù cho con bằng mọi giá, dù phải đánh đổi bằng chính sinh mạng của mình. Cảm thương trước sự hy sinh cao cả, dân làng đã vớt thi thể bà lên, an táng cẩn thận như chôn cất người thân ruột thịt.
Sau đó, dân làng dựng một ngôi miếu nhỏ bằng tre lá để thờ bà ngay tại vàm rạch, với di vật duy nhất còn lại là chiếc lược được đặt trang trọng trên án thờ. Từ đó, con rạch vốn vô danh này được gọi là rạch Bỏ Lược, nhằm ghi nhớ mãi câu chuyện thương tâm về một người mẹ kiên cường đã liều mình trả thù cho con và trừ họa cho dân làng, để lại một dấu ấn bi hùng trong lòng đất phương Nam.
