Giống như nhiều dân tộc anh em khác trên dải đất phương Nam, người Khmer sở hữu kho tàng tín ngưỡng dân gian vô cùng đặc sắc và huyền bí. Trong số đó, tục thờ thần Arak nổi lên như một mảnh ghép tâm linh quan trọng, giúp chúng ta thấu hiểu sâu sắc hơn về thế giới quan và niềm tin vào sự bảo hộ của tiền nhân. Bài viết này sẽ đưa độc giả khám phá những tầng sâu ý nghĩa của vị thần bảo vệ thầm lặng này.
Nguồn gốc và bản chất của vị thần bảo vệ trong tâm thức người Khmer
Trong đời sống tâm linh của cộng đồng người Khmer tại Nam Bộ, Arak được hiểu là vị thần mang sứ mệnh giữ gìn và chở che cho con người. Đây là một dạng tín ngưỡng cổ xưa, nơi các thực thể siêu nhiên không có hình dáng xác định được tôn vinh làm điểm tựa tinh thần vững chắc. Theo quan niệm truyền thống, Arak có nguồn gốc từ linh hồn của những người đã khuất trong dòng họ. Khi những linh hồn này trở nên hiển linh, họ được con cháu tôn làm thần để tiếp tục sứ mệnh canh giữ gia đình, dòng tộc và nhà cửa khỏi những tai ương khuất lấp trong cuộc sống thường nhật.
Niềm tin vào quyền năng của linh hồn bắt nguồn từ sự chiêm nghiệm các giấc mộng, nơi người quá cố hiện về trong tâm thức người sống. Từ những phản ứng tâm lý tự nhiên, người xưa hình thành nên các nghi thức thờ phụng để xoa dịu linh hồn, mong cầu sự bình an thay vì thù oán hay quấy phá. Vì mọi biến cố trong đời sống đều được tin là chịu ảnh hưởng mật thiết từ thái độ của tiền nhân, nên việc tôn vinh các linh hồn đã trở thành hành động không thể thiếu. Sự thờ cúng này vừa mang tính nhân văn, vừa thỏa mãn nhu cầu được che chở, bảo hộ của con người trước những rủi ro và bất hạnh trong đời thường.
Hệ thống các vị thần Arak và nghi thức hành lễ truyền thống
Tín ngưỡng của người Khmer phân định rõ ràng các vị thần Arak theo từng phạm vi bảo vệ khác nhau. Bên cạnh Arak chou-buô cai quản toàn bộ dòng tộc, còn có Arak phum bảo vệ khu đất, Arak preay giữ gìn rừng sâu, Arak phteah trông nom nhà cửa và Arak Trâkâul bảo vệ sự bình yên cho gia đình. Mỗi khi gia đình gặp chuyện không may, từ ốm đau bệnh tật đến làm ăn thất bát, người dân đều tìm đến sự trợ giúp của thần linh. Để tiến hành lễ cúng, gia chủ phải tham khảo ý kiến của thầy bói nhằm xác định đúng vị thần cần cầu khẩn và chuẩn bị lễ vật tương xứng theo từng quy mô cụ thể.
Các buổi đại lễ thường có sự góp mặt của thầy cúng và người nhập xác. Thầy cúng sẽ thực hiện nghi thức rót rượu mời thần về nhập đồng để chỉ bảo cách chữa trị bệnh tật hoặc hóa giải vận hạn. Nghi lễ này được bao phủ bởi không gian âm nhạc đặc trưng với tiếng trống skor Arak, đàn gáo, sáo và đàn chà pei. Khi nhạc điệu vang lên, người lên đồng sẽ thực hiện các hành động khác thường như uống nước liên tục hay phun rượu vào người bệnh để xua đuổi tà khí. Những lời dặn dò của thần trong lúc nhập đồng được coi là kim chỉ nam để gia đình tìm lại sự cân bằng và bình an trong tâm hồn.
Truyền thuyết về sự hiển linh và tiến trình mai một của tín ngưỡng
Dân gian Khmer còn lưu truyền câu chuyện đầy huyền bí về sự hiển linh của thần Arak gắn liền với một ngôi chùa tại phum Sangke. Tương truyền, vị sư Lôkta srây khi xây chùa đã phát hiện một bức tượng nữ thần bằng đá bị vùi lấp sâu dưới lòng đất. Sự kỳ diệu của bức tượng được chứng minh qua việc bà lão Deay Khmau khỏi hẳn bệnh phù thũng lâu năm nhờ sử dụng nước tắm tượng thần. Trong khoảnh khắc tạ ơn, bà đã được nữ thần nhập xác, tự xưng là vị thần bảo hộ con người và hứa hẹn sẽ che chở cho những ai hữu duyên tìm thấy bà. Từ đó, tục lệ cầu cúng và xin thần nhập xác chỉ bảo đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống phum sóc.
Tuy nhiên, trong bối cảnh xã hội hiện đại, tín ngưỡng thờ Arak đang đứng trước nguy cơ mai một dần theo thời gian. Sự truyền bá mạnh mẽ của Phật giáo Nam Tông cùng với trình độ dân trí được nâng cao đã làm thay đổi đáng kể nhận thức của cộng đồng. Người dân dần tìm đến các phương pháp y học và khoa học hiện đại để giải quyết vấn đề đời sống thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào thế giới tâm linh. Dẫu vậy, tục thờ Arak vẫn mãi là một di sản văn hóa quý báu, minh chứng cho khát vọng bình an và lòng tôn kính tổ tiên sâu sắc của người Khmer Nam Bộ trong suốt chiều dài lịch sử phát triển văn hóa.
