Dọc theo những triền kinh rạch chằng chịt của miền Tây Nam Bộ, chiếc xuồng ba lá từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa gắn liền với đời sống của cư dân vùng sông nước Cửu Long Giang. Không chỉ đơn thuần là phương tiện di chuyển, vật dụng đơn sơ này còn ẩn chứa hồn quê, là người bạn đồng hành thủy chung vượt qua bao mùa lũ dữ. Tìm hiểu về xuồng ba lá là chạm vào mạch sống và tâm hồn bình dị của con người nơi đất phương Nam thanh bình.
Mảnh linh hồn gắn bó với sông nước phương Nam
Khắp các nẻo đường làng quê tại vùng đồng bằng sông Cửu Long, nơi đâu người ta cũng dễ dàng bắt gặp hình ảnh những chiếc xuồng ba lá dập dềnh trên hệ thống kênh rạch dọc ngang. Từ bao đời nay, phương tiện chủ yếu phục vụ việc đi lại và sinh kế của cư dân miền Tây chính là ghe xuồng, trong đó xuồng ba lá mang một nét đặc trưng vô cùng độc đáo. Tại xứ sở sông ngòi chằng chịt này, dù gia cảnh còn nhiều khó khăn, mỗi gia đình tối thiểu cũng phải sắm sửa cho mình một chiếc xuồng để làm chân đi lại.
Biểu tượng văn minh trên những dòng phù sa trẻ
Xuồng ba lá được xem là minh chứng rõ nét cho nền văn minh sông nước tại vùng phù sa trẻ, nơi ruộng sình lầy lội và mùa mưa lũ có thể kéo dài tới nửa năm trời. Thuở xưa, khi đường bộ còn khan hiếm, kênh rạch chính là huyết mạch nối liền các nẻo đường dẫn vào tận cửa mỗi nhà. Những đợt triều cường hay mùa nước nổi khiến việc đi lại trở nên trắc trở, và chính lúc đó, chiếc xuồng lại trở thành cứu cánh. Người dân Đồng Tháp Mười vẫn thường ngâm nga câu hò về sự lênh đênh nhưng tình nghĩa của con thuyền nhỏ:
Dẫu xuồng ba lá lênh đênh
Cầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó đi
Anh ơi chớ ngại ngần chi
Ngồi xuồng ba lá giữa kỳ nước lên.
Đôi chân của người dân miệt vườn
Tại các vùng cư trú và sinh hoạt của người dân Nam Bộ, sình lầy và nước ngập là đặc điểm địa lý bao quanh quanh năm. Do đường bộ khó bồi đắp và hiếm hoi, xuồng ba lá nghiễm nhiên trở thành phương tiện hữu dụng nhất. Mọi hoạt động từ đi vườn, thăm hỏi hàng xóm cho đến giao thương đều cậy nhờ vào nó. Người ta ví xuồng ba lá như đôi chân, còn việc chèo xuồng là “đi bằng tay” bởi chỉ cần đôi tay nhịp nhàng là có thể đi xa về gần. Thậm chí, nhiều chàng trai cô gái miệt vườn còn có kỹ thuật điêu luyện, chỉ cần dùng đôi bàn chân chèo lái để chiếc xuồng lướt nhẹ trên dòng nước trong xanh đầy thơ mộng. Nếu nhà ai không sắm được xuồng ba lá, cảm giác như bị bó buộc đôi chân, không thể đi đâu được.
Kỹ nghệ đóng xuồng và sự biến chuyển của thời gian
Nguyên gốc của chiếc xuồng được cấu tạo từ ba mảnh ván phẳng, chắc chắn ghép lại theo chiều dọc. Một tấm ván to bản nằm ở giữa làm đáy, hay còn gọi là lồng xuồng, hai tấm còn lại ghép hai bên tạo thành mạn xuồng, mà dân gian thường gọi là be xuồng. Hình ảnh thanh mảnh ấy đã đi vào thơ ca như một biểu tượng của sự kiên cường:
Chiếc xuồng ba lá quê ta
Mảnh mai như chiếc lá đa giữa dòng
Liềm trăng sông nước cong cong
Nhỏ nhoi mà vẫn ngược dòng lũ dâng…
Tuy nhiên, theo dòng thời gian, khi gỗ rừng trở nên khan hiếm và đắt đỏ, người thợ đóng xuồng đã linh hoạt ghép nhiều mảnh nhỏ hơn nhưng vẫn giữ nguyên tên gọi thân thương ấy. Ngày nay, với công nghệ hiện đại, chất liệu composite hay các hợp kim đã dần thay thế gỗ, xuất hiện ngày càng nhiều trên các dòng kênh rạch.
Sức sống bền bỉ trong nhịp sống hiện đại
Dù xã hội hiện đại đã mở mang thêm nhiều tuyến quốc lộ, tỉnh lộ hay những cây cầu bê tông kiên cố cho xe cộ chạy vèo vèo, xuồng ba lá vẫn giữ nguyên giá trị truyền thống trong đời sống. Tại các bến đò hay chợ nổi, bóng dáng xuồng ba lá vẫn luôn hiện hữu như một phần không thể tách rời của cảnh quan sông nước. Nhiều câu ca cải biên từ điệu lý vẫn còn vang vọng, nhắc nhở về tình yêu đôi lứa gắn liền với con xuồng nhỏ:
Nhà anh cách nhà em hai kinh một rạch
Anh ngó thấy em tóc dài buông hờ bà ba tím
Anh nghèo chưa sắm xuồng ba lá
Chẳng đành lội kinh dính sình sang bển gặp em
Thì mai anh sang nhà Năm Cua mượn xuồng ba lá
Đêm trăng hai đứa mình … hò ơ .. mới thực đêm trăng …
Đối với du khách phương xa, việc ngồi trên chiếc xuồng nhỏ, khỏa tay xuống dòng nước mát lành và ngắm trăng soi lấp lánh là một trải nghiệm lắng đọng, gợi nhắc về một mảnh hồn quê thanh bình mà ai đi xa cũng thấy nhớ thương.
