Nhạc sĩ Bắc Sơn (1932–2005) là một hiện tượng hiếm hoi của nền nghệ thuật Việt Nam, người vừa là giáo viên mẫu mực, nhạc sĩ với hơn 500 ca khúc mang âm hưởng dân ca mộc mạc, lại vừa là diễn viên tài năng với 60 vai diễn điện ảnh ấn tượng. Ông đã hóa thân trọn vẹn vào hơi thở của đồng ruộng, để lại một di sản văn hóa sâu đậm về tình quê, tình mẫu tử và sự chân chất của người lao động.
Tiếng lòng mộc mạc từ người nghệ sĩ đa tài
Bắc Sơn, tên thật là Trương Văn Khuê, sinh ngày 25 tháng 12 năm 1932 tại vùng đất Phước Lộc, Long Thành, tỉnh Đồng Nai. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là minh chứng cho một người nghệ sĩ đa tài, cống hiến không mệt mỏi cho nghệ thuật. Di sản ông để lại bao gồm khoảng 500 ca khúc thuộc nhiều thể loại, từ nhạc nhẹ đến những bản nhạc đậm đà âm hưởng dân ca Nam Bộ, cùng với 80 kịch bản văn học và hơn 60 vai diễn điện ảnh và sân khấu.
Những sáng tác âm nhạc của ông không chỉ là giai điệu mà còn là tiếng lòng mộc mạc, chân chất phản ánh đúng hơi thở và nhịp sống lao động của người dân nơi đồng ruộng. Trước khi gắn bó sâu sắc với nghệ thuật, Bắc Sơn còn là một nhà giáo mẫu mực, đứng trên bục giảng từ năm 1952 đến năm 1977. Với phong thái nghiêm cẩn ấy, ông không chỉ yêu cầu sự nghiêm khắc ở người khác mà còn đặt ra những chuẩn mực cao nhất cho chính sự nghiệp sáng tạo của mình.
Nguồn cảm hứng bất ngờ từ thơ vợ và sự kiên định nghệ thuật
Tính cách kiên định và sự trân trọng nghệ thuật đã khiến nhạc sĩ Bắc Sơn nhiều lần phải đối đầu với áp lực thị trường. Tôi còn nhớ cuộc gặp gỡ với ông tại Hãng phim Nguyễn Đình Chiểu, nơi ông bày tỏ nỗi buồn sâu sắc về sự chạy theo số lượng của các hãng băng đĩa thời bấy giờ. Họ vô trách nhiệm yêu cầu ông “sản xuất” thật nhiều ca khúc, chỉ cần viết “na ná” những bài đã thành công như *Em đi trên cỏ non* hay *Còn thương rau đắng mọc sau hè* mà không cần đầu tư tư duy. Ông kiên quyết từ chối lối làm ăn dễ dãi ấy và chấm dứt hợp đồng.
May mắn thay, chính trong những ngày tháng khó khăn ấy, ông tìm thấy nguồn cảm hứng bất ngờ từ người bạn đời. Vợ ông đã trao cho ông một tập bản thảo, đó là những vần thơ dung dị bà viết trong những ngày xa chồng, chứa đựng sự đồng cảm sâu sắc, đúng chất “hai lúa” mà ông luôn tìm kiếm. Từ tập thơ vàng úa ấy, ông đã tìm được “chiếu manh” cho nỗi buồn ngủ sáng tạo của mình. Chất giọng trầm ấm của ông từng ngân lên câu thơ: “Bây giờ anh đi xa, nhớ thương xin gửi lại nhà, gửi cho bụi chuối, luống cà và nụ hoa…” (trong bài *Tháng mấy anh về?*).
Sự gửi gắm duyên dáng, mộc mạc của người vợ vào từng câu chữ đã trở thành chất liệu quý giá, tạo nên hàng loạt ca khúc được công chúng đón nhận nồng nhiệt. Không chỉ khán giả trong nước mà cả kiều bào hải ngoại, qua tiếng hát của Hương Lan, bỗng thấy mình được trở về với quê hương. Bắc Sơn được ngưỡng mộ như người đã mang dòng sông dân ca vượt qua ngàn dặm.
Những tác phẩm tiếp nối sau này đã khắc sâu dấu ấn trong sự nghiệp của ông, tạo nên dòng chảy ngọt ngào như lời ru của mẹ, như làn gió chở hương lúa: *Tháng mấy anh về*, *Hoa đào năm ngoái*, *Bông bưởi hoa cau*, *Gió đưa bông sậy*, *Còn thương góc bếp chái hè*, *Giấc ngủ trên tay*, *Mẹ ngồi sàng gạo*, *Con sáo sậu*… Tất cả cùng hòa quyện với những bản nhạc kinh điển đã làm nên tên tuổi ông như *Còn thương rau đắng mọc sau hè*, *Em đi trên cỏ non*, *Sa mưa giông*, và *Bông bí vàng*.
Hình tượng người mẹ và tài năng diễn xuất mộc mạc
Tuổi thơ của Bắc Sơn gắn liền với sự thiếu thốn nhưng tràn đầy tình thương. Ông lớn lên tại Phước Lộc, Đồng Nai, mất cha từ năm 14 tuổi. Hình ảnh người mẹ tảo tần làm thuê, cấy mướn để nuôi con ăn học đã trở thành nguồn mạch thiêng liêng chảy xuyên suốt sự nghiệp sáng tác của ông. Chính vì lẽ đó, hình tượng người mẹ luôn hiện hữu một cách trìu mến và sâu lắng trong ca từ. Bài hát *Giấc ngủ trên tay* là một ví dụ cảm động, với hình ảnh: “Nắng lửa thon von chồng con bước lên đường và mẹ ru đứa cháu ngoan như ru con của mẹ, vẫn lời ru hoa cau thơm thiên lý nở”.
Với phong thái mực thước, chòm râu quai nón bạc trắng và một tâm hồn giàu chiêm nghiệm, Bắc Sơn còn là một gương mặt quen thuộc trên màn ảnh rộng và sân khấu kịch. Ông bước vào điện ảnh với phong cách diễn xuất mộc mạc, đậm chất đời thường nhưng luôn tạo ấn tượng sâu sắc.
Ông đã khắc họa thành công nhiều vai diễn nổi bật, được khán giả nhớ mãi. Có thể kể đến:
- Sĩ trong phim *Xa và gần*
- Năm Ngưu trong phim *Vùng gió xoáy*
- Hai Bạc Liêu trong phim *Người tìm vàng*
- Phúc trong phim *Cô Nhíp*
- Ông Tư trong phim *Con chó phèn*
Đặc biệt, vai Năm Ngưu trong *Vùng gió xoáy* đã mang về cho ông giải Diễn viên xuất sắc tại Liên hoan Phim toàn quốc lần thứ 9. Dù có những vai chỉ thoáng qua màn ảnh, Bắc Sơn vẫn để lại dấu ấn khó quên. Trên sân khấu màn ảnh nhỏ trước năm 1975, ông còn nổi tiếng với vai trò thực hiện chương trình *Quê ngoại*.
Bên cạnh đó, với hơn 80 kịch bản ngắn và dài đã viết, ông thường xoay quanh các nhân vật nông dân. Những vở diễn này giàu suy ngẫm vì xuất phát từ tình yêu cuộc sống thanh bình của chính người viết và người dựng. Trên sân khấu Đoàn Kịch nói Bông Hồng năm 1987, vai đại úy Sáu trong vở *Cho tình yêu mai sau* của ông đã thể hiện sự tinh tế: đằng sau vẻ bặm trợn là một tâm hồn luôn khắc khoải trước những thân phận mà ông đã từng bắt gặp.
Dòng sông nhân nghĩa và di sản vĩnh cửu
Bắc Sơn có chín người con, nhưng chỉ có hai cô con gái nối nghiệp cha là ca sĩ Hạ Châu và nghệ sĩ Bích Lan. Nghệ sĩ Bích Lan, người con gái duy nhất theo nghề diễn xuất của ông, đã chia sẻ trong nước mắt về người cha đáng kính: “Ba tôi luôn động viên các con phải sống chân thành với nghề.” Chị kể về quãng thời gian gian nan, thiếu cơ hội thăng tiến đã khiến chị bỏ sân khấu chuyển sang kinh doanh, một quyết định khiến cha chị buồn lòng. Tuy nhiên, tuần trước khi ông mất, khi chị khoe sẽ quay lại sân khấu kịch, ông đã rất vui mừng.
Ông đã dạy con những bài học vô giá về niềm vui nghề nghiệp, bất chấp vật chất. Ông nói: “Miễn con theo nghề đem niềm vui cho mọi người là ba sung sướng…” Và điều đọng lại nhất trong lòng những người con là câu nói sâu sắc: “Có thể vì nghèo mà ba tôi không có gì để cho các con, nhưng gia tài ông để lại chính là dòng sông nhân nghĩa.”
Nghệ sĩ Bắc Sơn đã trút hơi thở cuối cùng vào lúc 21 giờ 55 phút, ngày 23 tháng 2 năm 2005. Dẫu ông đã mãi mãi ra đi, nhưng những tác phẩm âm nhạc chan chứa tình quê, cùng các vai diễn điện ảnh đầy ấn tượng của ông vẫn còn sống mãi và sâu đậm trong ký ức công chúng mộ điệu.
