Năng Gù là địa danh thân thuộc, gắn liền với lịch sử khai phá vùng Long Xuyên – Châu Đốc của tỉnh An Giang, hiện diện trong tên bến phà tấp nập, tên nhà thờ cổ kính và cả bút danh của những người con địa phương. Vùng đất này mang trong mình nhiều lớp nghĩa về địa lý và lịch sử, khiến không ít người thắc mắc rốt cuộc Năng Gù là đâu, là cù lao nhỏ giữa sông Hậu hay là cả một miệt đất rộng lớn ôm trọn Châu Thành và Châu Phú?
Năng Gù: Từ địa danh đến cù lao Bình Thủy
Năng Gù thực chất là một vùng đất cổ thuộc huyện Châu Phú, tỉnh An Giang. Đặc trưng địa lý của Năng Gù nằm gói gọn trên một cù lao màu mỡ, tọa lạc giữa ranh giới hai huyện Châu Phú và Châu Thành của tỉnh An Giang. Về mặt hành chính hiện đại, cù lao này chính là xã Bình Thủy. Sự hiện diện của cù lao đã chia sông Hậu thành hai nhánh chảy siết, trong đó nhánh sông nhỏ nằm cặp sát quốc lộ 91 cũng mang tên gọi theo cù lao, tức là sông Năng Gù.
Vùng đất Năng Gù đã được ghi chép kỹ lưỡng trong các tài liệu sử học quan trọng thời Nguyễn. Cả “Đại Nam nhất thống chí” và “Gia Định thành thông chí” đều có những mô tả tương đồng về vùng đất này. Các sử liệu cho biết cù lao nằm “ở phía trước hạ khẩu vàm Nao thuộc Hậu Giang dài 9 dặm, có thôn Bình Lâm ở đấy”. Đây là vùng đất trù phú với rừng tre rậm rạp, đầy rẫy ao cá, nơi sinh sống của cư dân thượng lưu sông Hậu, những người kiếm sống nhờ việc khai thác tre, tôm cá, và còn trồng bông kéo sợi cùng lúa gạo, hình thành nên một cộng đồng cư dân lâu đời và giàu truyền thống.
Truy tìm nguồn gốc tên gọi Năng Gù
Mặc dù Năng Gù là địa danh xuất hiện rất sớm trong lịch sử khai phá phương Nam, nhưng thời điểm chính xác địa danh này ra đời vẫn còn là một ẩn số. Các ghi chép xưa từng cho rằng tên Năng Gù bắt nguồn từ “Long Cù” (nghĩa là cù lao hóa rồng), sau này được người dân bản địa đọc trại dần thành Năng Gù. Tuy nhiên, một giả thuyết khác được giáo sư Huỳnh Ái Tông đưa ra lại cho rằng tên Năng Gù có nguồn gốc từ tiếng Khmer, tương tự như các địa danh lân cận khác như Chắc Cà Đao hay Mặc Cần Dưng. Dù chưa thể khẳng định giả thiết nào là chính xác tuyệt đối, nhưng rõ ràng Năng Gù là tên gọi cổ xưa, đánh dấu một trong những vùng đất được khai phá và định cư đầu tiên tại An Giang ngày nay.
Phân biệt cù lao Năng Gù và miệt Năng Gù
Dù xã Bình Thủy ngày nay chính là cù lao Năng Gù về mặt địa lý hành chính, nhưng trong ký ức và cách gọi của dân gian vẫn tồn tại một “miệt Năng Gù” rộng lớn hơn. Điều này dẫn đến sự cần thiết phải phân biệt rõ hai khái niệm có tầm ảnh hưởng khác nhau:
- Cù lao Năng Gù: Đây là cù lao vật lý nằm trên sông Hậu, thuộc huyện Châu Phú, tọa lạc ngay dưới bến phà Năng Gù. Tên gọi hành chính hiện tại của vùng đất này là xã Bình Thủy.
- Miệt Năng Gù: Đây là cách gọi dân gian chỉ một vùng đất rộng lớn, bao gồm cù lao Năng Gù và toàn bộ vùng phụ cận. Trong quá khứ, “miệt” này kéo dài từ vùng giáp ranh Cái Dầu (Châu Phú) cho đến tận giáp ranh Chắc Cà Đao (Châu Thành).
Việc gọi là “vùng Năng Gù” hay “miệt Năng Gù” là thói quen quen thuộc trong dân gian miền Tây, khi người dân thường lấy tên một nơi được coi là trung tâm hoặc được khai phá sớm nhất để chỉ một khu vực địa lý rộng lớn có sự ảnh hưởng văn hóa và kinh tế tương đồng. Tương tự, thị trấn Cái Dầu dù chỉ có diện tích nhỏ nhưng trong dân gian vẫn tồn tại một “miệt Cái Dầu” bao gồm cả thị trấn hiện tại và một phần các xã Bình Long, Vĩnh Thạnh Trung ngày nay. Như vậy, cù lao Năng Gù chỉ là xã Bình Thủy, còn những vùng đất khác được gọi là miệt Năng Gù chủ yếu là do chịu ảnh hưởng từ tên gọi trung tâm này.
Sự rộng lớn của miệt Năng Gù trong lịch sử
Địa giới của “miệt Năng Gù” ngày xưa không hề rõ ràng, nhưng chắc chắn rằng phạm vi của vùng đất này rất rộng. Điều này có thể được khẳng định qua những sử liệu chi tiết. Vào đầu thế kỷ XVIII, khi ông Dương Văn Hóa di cư từ Cần Lố, Vĩnh Long đến khai phá cù lao này, ông đã đệ đơn xin lập làng, và thôn Bình Lâm được hình thành. Quan Tổng trấn Vĩnh (sau này là trấn Vĩnh Thanh) đã phong cho ông chức “Trùm thi thâu” để cai quản vùng đất. Đáng chú ý, khu vực mà ông Dương Văn Hóa quản lý không chỉ giới hạn trong cù lao Năng Gù mà còn bao gồm cả vùng “xép” kéo dài từ Cái Dầu xuống giáp ranh Chắc Cà Đao.
Bên cạnh đó, trong tác phẩm “Tìm hiểu đất Hậu Giang”, nhà văn Sơn Nam đã viết rằng: “Năm 1845, vùng Năng Gù phồn thịnh nhờ sự khai thác của nhóm người Công giáo mới đến”. Từ đoạn sử liệu này, chúng ta có thể hiểu “vùng Năng Gù” không chỉ là cù lao mà còn bao trọn cả vùng Bình Mỹ, Bình Long (Châu Phú) đến An Hòa, Bình Hòa (Châu Thành) ngày nay. Lý do là bởi số lượng tín đồ Công giáo tại cù lao Năng Gù khá ít, trong khi ở các vùng lân cận vừa kể trên, cộng đồng giáo dân lại tương đối đông đảo.
Có lẽ, các vùng phụ cận của cù lao được gọi chung là “miệt Năng Gù” bởi lẽ ngày xưa, sự phân định địa giới hành chính chưa được rõ ràng. Cù lao Năng Gù lại là một trong những vùng đất được khai phá sớm nhất ở An Giang, do đó, quyền hạn cai quản của cụ Dương Văn Hóa được cho phép bao trùm cả cù lao và cả vùng đất rộng lớn nằm ngoài cù lao. Các vùng lân cận khác như Bình Long, Bình Mỹ, An Hòa, Bình Hòa… lúc bấy giờ chưa có tên gọi chính thức, nên việc dân gian gọi một cách chung chung là “miệt Năng Gù” là điều dễ hiểu. Ranh giới “vùng Năng Gù” xưa có thể tạm xác định là kéo dài từ giáp ranh Cái Dầu đến giáp ranh Chắc Cà Đao. Càng về sau, khu vực này càng bị thu hẹp dần, khi các vùng đất lân cận đã có tên gọi và địa giới rõ ràng thì tên “miệt Năng Gù” cũng dần biến mất, đến nay tên Năng Gù chỉ còn nằm trong phạm vi của xã cù lao Bình Thủy mà thôi.
Hành trình chuyển đổi địa giới hành chính
Sau khi nhà Nguyễn thống nhất đất nước, cù lao Năng Gù có tên hành chính là thôn Bình Lâm, thuộc Vĩnh trấn (sau đổi là trấn Vĩnh Thanh). Thời điểm này, trấn Vĩnh Thanh có một phủ là Định Viễn, cai quản 4 huyện, 66 tổng và 353 thôn. Thôn Bình Lâm thuộc huyện Vĩnh Định (vì huyện này thưa dân nên chưa chia ra tổng). Đến năm 1832, vua Minh Mạng đổi đơn vị “trấn” ra “tỉnh”. Tỉnh An Giang lúc bấy giờ được chia thành 2 phủ và 4 huyện, bao gồm phủ Tuy Biên (cai quản huyện Tây Xuyên và Phong Phú) và phủ Tân Thành (cai quản huyện Đông Xuyên và Vĩnh An). Thôn Bình Lâm được sắp nhập vào huyện Tây Xuyên, thuộc phủ Tuy Biên.
Đến thời Pháp thuộc, chính quyền thực dân điều chỉnh phạm vi hành chính, chia 6 tỉnh thành 21 tỉnh trên toàn cõi Nam Kỳ. Năm 1901, thôn Bình Lâm được đổi tên thành xã Bình Thủy, thuộc tổng Định Thành Hạ, quận Châu Thành, tỉnh Long Xuyên. Đến năm 1929, Bình Thủy thuộc tổng Định Thành, quận Châu Thành, tỉnh Long Xuyên với 4 ấp: Bình Phú, Bình Hòa, Bình Thới nằm trên cù lao và ấp Bình An nằm bên kia sông. Từ năm 1956 đến 1975, Bình Thủy thuộc Châu Thành, An Giang. Hiện nay, xã Bình Thủy thuộc huyện Châu Phú, tỉnh An Giang, với 6 ấp: Bình Phú, Bình Quý, Bình Hòa, Bình Yên, Bình Thới, Bình Thiện. Ấp Bình An (cũ) nằm bên kia sông đã sáp nhập với một phần xã Bình Hòa (Châu Thành) để thành lập xã mới là An Hòa.
Sự nhầm lẫn trong tên gọi bến phà
Trường hợp nhà thờ Năng Gù (tọa lạc tại xã An Hòa, Châu Thành) vẫn có thể được chấp nhận, bởi vì tên nhà thờ đồng thời là tên giáo xứ, và giáo xứ Năng Gù ngày xưa bao gồm cả cù lao Năng Gù cùng các vùng phụ cận. Do đó, mặc dù không nằm trên cù lao nhưng nhà thờ vẫn mang tên Năng Gù, phản ánh phạm vi ảnh hưởng rộng lớn của giáo xứ này trong lịch sử.
Tuy nhiên, bến phà đi từ xã Bình Mỹ (Châu Phú) qua xã Bình Thạnh Đông (Phú Tân) mang tên phà Năng Gù lại được đánh giá là hoàn toàn không phù hợp về mặt địa lý hành chính. Mặc dù việc gọi gộp Châu Đốc, Bảy Núi, Cồn Tiên là “vùng Châu Đốc” hay gọi chung Long Xuyên, Thoại Sơn, Châu Thành là “vùng Long Xuyên” không sai, nhưng ta không thể gọi bến phà Châu Giang là bến phà Châu Đốc hay bến đò Cần Xây là bến đò Long Xuyên. Phà Năng Gù cũng rơi vào trường hợp tương tự. Cách gọi “vùng”, “miệt” hay “giáo xứ” Năng Gù chỉ là cách gọi quen thuộc trong dân gian để chỉ một khu vực rộng lớn có liên quan về mặt lịch sử và văn hóa, nhưng không thể áp dụng cho việc đặt tên một điểm giao thông cố định, cụ thể hóa vị trí, vốn không nằm tại trung tâm cù lao Năng Gù ngày nay.
