Vùng đất Bạc Liêu mang trong mình trầm tích của thời gian, nơi phù sa bồi đắp không ngừng và sự chung sức của ba dân tộc Kinh, Khmer, Hoa đã tạo nên một bức tranh văn hóa độc đáo, trù phú. Hành trình lịch sử của vùng đất này là một chuỗi biến động liên tục, từ những ngày đầu khai khẩn hoang hóa, sáp nhập vào hệ thống trấn của chúa Nguyễn, cho đến khi trải qua các đợt chia tách, tái lập dưới thời Pháp thuộc và giai đoạn kháng chiến cam go.
Dấu ấn khai mở từ Mạc Cửu và quá trình hợp nhất vào lãnh thổ đại việt
Quá trình định hình Bạc Liêu bắt đầu từ năm 1680, khi Mạc Cửu, một di thần nhà Minh, dẫn dắt lưu dân người Việt và người Hoa đến vùng Mang Khảm. Họ cùng nhau lập nên những thôn xóm đầu tiên, tạo nền móng cho các khu cư trú sầm uất tại Mang Khảm, Phú Quốc, Rạch Giá, Long Xuyên (Cà Mau) và một số vùng lân cận.
Đến năm 1708, Mạc Cửu chính thức dâng vùng đất Mang Khảm cho chúa Nguyễn Phúc Chu. Triều đình đã đặt tên cho toàn bộ khu vực này là trấn Hà Tiên, đồng thời phong Mạc Cửu làm Tổng binh trấn Hà Tiên với tước Cửu Ngọc Hầu. Đây là thời kỳ dân cư quy tụ đông đúc xung quanh dinh trại đồn trú tại Phương Thành.
Sự mở rộng lãnh thổ tiếp tục diễn ra vào năm 1757, chúa Nguyễn Phúc Khoát thu nhập thêm vùng đất Ba Thắc, thành lập Trấn Giang (bao gồm Cần Thơ) và Trấn Di (bao gồm Sóc Trăng và Bạc Liêu). Toàn bộ vùng phương Nam chính thức thuộc về chúa Nguyễn, dù sau đó Trấn Giang và Trấn Di đã được bãi bỏ vào năm 1777.
Cải cách hành chính lục tỉnh và sự định danh của vùng đất phương nam
Sau khi vua Gia Long lên ngôi vào năm 1802, các đơn vị hành chính tiếp tục được điều chỉnh. Năm 1808, trấn Gia Định được đổi thành thành Gia Định, cai quản năm trấn lớn: Phiên An, Biên Hòa, Định Tường, Vĩnh Thanh (Vĩnh Long) và Hà Tiên.
Bước ngoặt lớn nhất trong lịch sử hành chính Nam Kỳ là vào năm 1832, dưới triều vua Minh Mạng. Nhà vua bãi bỏ thành Gia Định, chia Nam Kỳ thành sáu tỉnh (Lục tỉnh): Biên Hòa, Gia Định, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên. Vùng đất ngày nay thuộc Bạc Liêu được tính vào tỉnh An Giang, kéo dài từ Châu Đốc đến Sóc Trăng và mở rộng đến cửa biển Gành Hào.
Từ khu tham biện đến địa hạt độc lập dưới thời pháp thuộc
Ngày 5 tháng 1 năm 1867, thực dân Pháp hoàn tất việc chiếm đóng toàn bộ Lục tỉnh Nam Kỳ. Để dễ dàng cai trị, đến ngày 5 tháng 6 năm 1876, Pháp chia Nam Kỳ thành 24 khu tham biện (inspection) dưới sự điều hành của các thanh tra hành chính. Sau đó, số lượng khu tham biện được điều chỉnh xuống còn 20 vào năm 1877.
Sự ra đời chính thức của Bạc Liêu với tư cách là một đơn vị hành chính độc lập diễn ra vào ngày 18 tháng 12 năm 1882. Thực dân Pháp đã cắt ba tổng Quảng Long, Quảng Xuyên, Long Thủy từ đại lý Cà Mau (thuộc địa hạt Rạch Giá) cùng với hai tổng Thạnh Hòa, Thạnh Hưng từ đại lý Châu Thành (thuộc địa hạt Sóc Trăng) để thành lập Địa hạt Bạc Liêu (Arrondissement de Bạc Liêu). Địa hạt này là địa hạt thứ 21 của Nam Kỳ, ban đầu bao gồm hai đại lý là Vĩnh Lợi và Vĩnh Châu.
Đến ngày 20 tháng 12 năm 1899, Toàn quyền Đông Dương ký sắc lệnh bãi bỏ danh xưng địa hạt và đổi thành tỉnh, còn đại lý đổi thành quận. Sắc lệnh này được áp dụng cho toàn Nam Kỳ từ ngày 1 tháng 1 năm 1900.
Trong giai đoạn đầu thế kỷ 20, ranh giới tỉnh Bạc Liêu tiếp tục được điều chỉnh. Năm 1904, một phần đất phía bắc quận Vĩnh Lợi được nhập vào quận Vĩnh Châu, đưa diện tích tỉnh Bạc Liêu lên khoảng 740 nghìn héc-ta. Đến năm 1918, Pháp cắt một phần đất phía nam quận Vĩnh Lợi và một phần đất phía bắc quận Cà Mau để lập thêm quận Giá Rai.
Những biến động hậu chiến và sự tái lập tỉnh bạc liêu
Trong thời kỳ kháng chiến, chính quyền cách mạng cũng tiến hành nhiều đợt điều chỉnh hành chính. Năm 1948, tỉnh Bạc Liêu giao quận Vĩnh Châu và làng Hưng Hội về tỉnh Sóc Trăng, đồng thời lập thêm quận Ngọc Hiển. Cùng thời điểm này, thị xã Bạc Liêu được thành lập từ hai làng Vĩnh Trạch và Vĩnh Lợi. Tỉnh Bạc Liêu cũng tiếp nhận làng Châu Thới từ Sóc Trăng, sau đó hợp nhất với Long Thạnh thành làng Thạnh Thới.
Năm 1951, huyện Trần Văn Thời được thành lập. Bạc Liêu cũng tiếp nhận hai huyện An Biên và Hồng Dân của tỉnh Rạch Giá. Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1955, huyện Vĩnh Châu trở lại thuộc Bạc Liêu, trong khi An Biên và Hồng Dân trở về Rạch Giá. Huyện Vĩnh Lợi và thị xã Bạc Liêu được tái lập.
Ngày 25 tháng 10 năm 1955, chính quyền miền Nam Việt Nam ký Sắc lệnh số 143/NV, phân định lại địa phận. Bạc Liêu bị xóa tên, các quận Giá Rai, Vĩnh Lợi, Vĩnh Châu được sáp nhập vào Sóc Trăng, lập thành tỉnh Ba Xuyên, trong khi toàn bộ vùng đất quận Cà Mau lập thành tỉnh An Xuyên.
Mãi đến ngày 8 tháng 9 năm 1964, chính quyền Sài Gòn ký Sắc lệnh số 254/NV tái lập tỉnh Bạc Liêu, gồm các quận: Giá Rai, Vĩnh Lợi, Vĩnh Châu và Phước Long (thuộc Rạch Giá). Địa phận này tồn tại cho đến ngày 30 tháng 4 năm 1975.
Vào đầu năm 1976, hai tỉnh Bạc Liêu và Cà Mau được hợp nhất thành tỉnh Bạc Liêu – Cà Mau. Đến giữa năm 1976, tỉnh này được đổi tên thành tỉnh Minh Hải. Ngày 1 tháng 1 năm 1997, tỉnh Bạc Liêu chính thức được tái lập lần thứ hai.
(đang cập nhật)
Giải mã nguồn gốc danh xưng bạc liêu
Danh xưng “Bạc Liêu” được lý giải thông qua nhiều giả thuyết khác nhau, chủ yếu dựa trên nguồn gốc từ tiếng Hoa và tiếng Khmer.
Theo tiếng Trung, giọng Triều Châu, “Bạc Liêu” có nguồn gốc từ từ “Pô Léo”, mang ý nghĩa là xóm nghèo, hoặc chỉ nghề “hạ bạc”, tức nghề chài lưới, đánh cá, đi biển. Trong đó, “Pô” được phát âm theo Hán Việt là “Bạc” và “Léo” là “Liêu”.
Một giả thuyết khác cho rằng “Pô” có nghĩa là bót, đồn, còn “Léo” là Lào (Ai Lao) theo tiếng Khmer. Giả thuyết này dựa trên thông tin rằng trước khi người Hoa kiều đến sinh sống, nơi đó từng có một đồn binh của người Lào.
Người Pháp, dựa vào tên Pô Léo theo tiếng Triều Châu, đã gọi vùng đất này là Phêcheri – chaume, có nghĩa là “đánh cá và cỏ tranh”. Tuy nhiên, cho đến nay, các giả thuyết vẫn chưa được thống nhất hoàn toàn về nguồn gốc duy nhất của danh xưng này.
