Chỉ khoảng nửa giờ lênh đênh trên dòng sông Hậu hiền hòa, du khách sẽ đặt chân lên Cù lao Ông Hổ, một chứng tích lịch sử thuộc xã Mỹ Hòa Hưng, thành phố Long Xuyên ngày nay. Hòn cù lao hiện ra với sắc xanh ngắt của bóng tre già và vườn cây ăn trái sum suê, thấp thoáng những nếp nhà nhỏ bé mang vẻ đẹp đặc trưng của vùng đất phương Nam. Tên gọi độc đáo “Ông Hổ” đã tồn tại qua nhiều thế kỷ, gắn liền với hai truyền thuyết mang đậm tính nhân văn về sự giao hòa giữa con người và loài vật, được biểu tượng hóa qua hai bức tượng hổ lớn tạc bằng đá uy nghi trấn giữ lối vào.
Truyền thuyết thứ nhất theo nhà văn Sơn Nam
Nhà văn Sơn Nam từng chép lại rằng, vào thời kỳ khẩn hoang, vùng đất phương Nam, bao gồm cả cù lao này, vẫn còn hoang dã. Cảnh tượng “dưới sông cá lội, trên bờ cọp đua” hay mãnh thú ung dung ngồi bờ kinh xem hát bội là điều thường thấy, thể hiện sự gần gũi và giao thoa giữa đời sống con người với tự nhiên. Giai thoại kể rằng, có hai vợ chồng ngư dân nghèo trong một lần chèo xuồng đi lấy củi đã phát hiện trên mảng lục bình trôi sông một chú hổ con đói lả, đang chới với giữa dòng nước lạnh. Hai ông bà mang hổ về nuôi dưỡng, đối xử như con cháu trong nhà. Hổ lớn lên rất hiền lành, không hề gây hại cho dân làng hay vật nuôi.
Khi hai ông bà qua đời, con hổ bỗng dưng bỏ vào rừng sâu. Tuy nhiên, lòng biết ơn của loài vật ấy vẫn còn mãi. Cứ đến ngày giỗ của ân nhân, con hổ lại mang về một con heo rừng săn được, đặt cạnh ngôi mộ rồi lặng lẽ rời đi. Dân làng vô cùng cảm phục trước tấm lòng hiếu nghĩa của con vật, quyết định đặt tên cho dải đất này là Cù lao Ông Hổ và lập miếu thờ để ghi nhớ câu chuyện cảm động này.
Giai thoại của nhà thơ Trịnh Bửu Hoài
Theo tài liệu của nhà thơ Trịnh Bửu Hoài (Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh An Giang), truyền thuyết về Ông Hổ lại có đôi chút khác biệt. Ông Hoài kể rằng, trong những ngày đầu khẩn hoang, những cư dân từ phía Long Xuyên đã phải đốn cây, kết bè để vượt sông Hậu sang khai phá, lập nên xóm làng. Trong một trận lụt lịch sử khiến nước sông Hậu cuồn cuộn dâng cao như muốn nhấn chìm dải cù lao, một gia đình nọ khi đang dùng xuồng chống lũ đã kịp thời cứu được một chú hổ con đang kiệt sức, sắp chết đuối. Họ đưa hổ về nhà, chăm sóc tận tình và để nó sống cùng người.
Hổ con đáp lại lòng nhân hậu bằng cách thường xuyên vào rừng sâu săn bắt các loại muông thú, mang về làm thức ăn cho gia chủ. Gia đình này có một cô con gái bị khiếm thị. Tình bạn giữa cô gái và hổ vô cùng thân thiết, chúng trở thành đôi tri kỷ không thể tách rời. Hằng ngày, con hổ cõng cô bé mù theo cha mẹ vào rừng làm rẫy, cùng chia sẻ nắng mưa và công việc đồng áng. Tuy nhiên, bi kịch ập đến khi cô gái không may đổ bệnh và qua đời.
Con hổ vô cùng đau khổ, nó quanh quẩn bên mộ cô gái trong thời gian dài, rồi cũng kiệt sức mà chết theo người bạn thân thiết của mình. Xúc động trước tấm lòng có tình có nghĩa của loài mãnh thú, dân làng đã lập miếu thờ trang trọng, gọi là Miếu thờ Ông Hổ. Chính từ lòng nhân ái và sự tri ân cảm động ấy mà địa danh Cù lao Ông Hổ đã được hình thành và lưu truyền cho đến ngày nay.
Mặc dù hai giai thoại về nguồn gốc tên gọi Cù lao Ông Hổ có những chi tiết khác nhau, nhưng cả hai đều cùng ca ngợi tinh thần hiếu sinh cao đẹp của con người miền Tây. Những câu chuyện này không chỉ lý giải về một địa danh mà còn là minh chứng cho niềm tin rằng con người có thể sống chan hòa cùng vạn vật, cảm hóa được cả loài mãnh thú và xây dựng nên một nền văn hóa đề cao tình nghĩa, sự tri ân trong cuộc sống.
