Khi những cơn gió bấc chớm lạnh tràn về cũng là lúc miền Tây Nam Bộ bước vào mùa cá ra với nhịp sống hối hả trên khắp nẻo kênh rạch. Đây không chỉ là thời điểm thu hoạch sản vật thiên nhiên phong phú sau những tháng ngày nước nổi tràn đồng, mà còn là nét đẹp văn hóa độc đáo, lưu giữ ký ức về sự trù phú của dòng sông Cửu Long hiền hòa, nơi cá tôm theo dòng nước tìm về thượng nguồn.
Hành trình của đàn cá từ đồng ra sông
Hằng năm, dải đất đồng bằng sông Cửu Long lại đón đợi mùa nước nổi từ thượng nguồn đổ về trong chu kỳ cố định giữa tháng sáu và tháng chạp. Khi con nước tràn bờ cũng là lúc cá linh non cùng muôn vàn loài cá nước ngọt khác tìm đến các cánh đồng để sinh sôi, tận dụng nguồn thức ăn dồi dào để lớn mạnh. Khi những ngọn gió bấc liu riu thổi lạnh, báo hiệu mặt nước trên đồng bắt đầu rút xuống cũng là lúc lũ cá bắt đầu cuộc hành trình ngược dòng tìm về sông lớn. Người dân địa phương thường gọi đây là mùa cá ra, một thời điểm mà khắp các vàm rạch, miệng kênh đều trở nên nhộn nhịp và chộn rộn tiếng cười nói của người mua kẻ bán.
Nhịp sống hối hả trên những tuyến kinh rạch
Mùa đánh bắt này thường kéo dài trong khoảng một tháng, nhưng đạt đến độ sung túc nhất vào hai kỳ nước kém diễn ra vào mùng mười và ngày hai mươi lăm của tháng mười âm lịch. Vào thời điểm này, nguồn lợi thủy sản trở nên dồi dào đến mức thu nhập của người dân có thể tăng gấp hàng chục lần so với những ngày thường. Lượng cá tôm bắt được nhiều vô kể, đủ để các gia đình làm khô, ủ mắm hoặc nấu nước mắm dùng cho cả năm. Trên dòng sông, khung cảnh ghe xuồng tấp nập ngược xuôi tạo nên một bức tranh sinh hoạt đầy sức sống, nơi những lời hỏi thăm về sản lượng đánh bắt hòa quyện cùng tiếng sóng vỗ rì rào.
Nghệ thuật đánh bắt dân gian và sự đa dạng của sản vật
Bức tranh mùa cá ra còn được tô điểm bởi sự đa dạng của các phương thức đánh bắt truyền thống, thể hiện sự am hiểu tường tận về tập tính loài cá của cư dân vùng sông nước. Từ những đứa trẻ hồn nhiên ngồi câu trên bè cá đến người lớn tất bật với đủ loại dụng cụ, tất cả tạo nên một không khí lao động sôi động từ lúc bình minh đến khi hoàng hôn khuất bóng. Các phương pháp đánh bắt vô cùng phong phú bao gồm:
- Sử dụng các loại bẫy và rào chắn như dớn, vó, chà rào, đặt lọp hay đặt bôn.
- Các kỹ thuật lưới đa dạng như lưới giăng, lưới đăng mé, lưới thả, đóng đáy hoặc kéo bò.
- Hình thức chài và cào như chài rê, sắm câu lỡ hay sử dụng ghe cào trên diện rộng.
Tùy theo con nước hằng năm mà lượng cá ra sông sẽ có sự thay đổi về chủng loại và số lượng. Phổ biến nhất là các loại cá trắng như cá linh, cá dảnh, cá mè dinh, cá he, cá ét hay cá mè hôi. Bên cạnh đó, ngư dân còn thu hoạch được nhiều loại sản vật có giá trị cao như tôm càng xanh, cá bống tượng, cá hô đất, cá lăng và cá ngát.
Dòng sông phù sa và những ký ức không phai
Mùa cá ra còn gắn liền với truyền thống ủ mắm của mỗi gia đình miền Tây, nơi những khạp mắm cá linh thơm nồng trở thành món ăn không thể thiếu trong mỗi bữa cơm gia đình. Dòng sông Cửu Long bao đời nay vẫn giữ trọn sự nhu thuận, mang phù sa bồi đắp cho ruộng đồng và ban tặng nguồn lương thực dồi dào cho con người. Nước càng lớn, lúa càng trúng và cá tôm lại càng đầy khoang, tạo nên sự gắn kết bền chặt giữa thiên nhiên và đời sống con người. Dù thời gian có trôi đi, những ký ức về mùa cá ra nhộn nhịp vẫn luôn là một phần tâm hồn của người dân vùng đất phương Nam, gợi nhớ về một thời vàng son của sản vật quê hương.
