Đồng dao không chỉ là những câu thơ, bài hát truyền miệng ngây thơ mà còn là linh hồn của kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam, gắn liền với tuổi thơ của bao thế hệ. Những vần điệu mộc mạc này đã tạo nên cầu nối kỳ diệu giữa trò chơi và kiến thức, nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ bằng sự quan sát và tư duy sáng tạo trong một thế giới hồn nhiên, trong sáng. Hơn thế, đồng dao còn phản ánh sắc thái văn hóa và ngôn ngữ đặc trưng của từng địa phương.
Đồng dao: Hồn cốt của trò chơi dân gian
Là một bộ phận không thể thiếu trong di sản văn hóa dân tộc, đồng dao được định nghĩa là thơ ca dân gian truyền miệng của trẻ em Việt Nam. Nó bao gồm những bài ca, câu hát, lời ru em, và đặc biệt là những lời ca gắn liền với thao tác của các trò chơi. Về bản chất, cấu trúc ngữ âm và vần điệu của đồng dao giữa các vùng miền thường có sự tương đồng lớn. Tuy nhiên, chúng ta vẫn thấy sự tồn tại của những dị bản mang sắc thái địa phương, thể hiện rõ qua phương ngữ trong diễn đạt và nội dung đôi khi được cải biên cho phù hợp với hệ sinh vật, cảnh quan thiên nhiên tại nơi đó. Dù biến đổi ra sao, đồng dao luôn nhất quán về mục đích cốt lõi (vui chơi) và đối tượng phục vụ (trẻ em).
Mối quan hệ giữa đồng dao và trò chơi dân gian luôn bền chặt như bóng với hình, hỗ trợ lẫn nhau trong các hoạt động đa dạng. Đó có thể là các trò chơi vận động (dung dăng dung dẻ, giật khăng, đánh đáo), trò chơi phát triển tư duy (đánh chuyền, đánh ô ăn quan), trò chơi mô phỏng cuộc sống (đi chợ, làm nhà), hay trò chơi sáng tạo (xếp thuyền, đánh trận, chơi diều).
Dấu ấn phương ngữ qua bài “Kéo cưa”
Đồng dao ở khu vực Nam bộ về cơ bản có chung nguồn gốc với đồng dao cả nước, chỉ biến tấu nhẹ nhàng về câu chữ. Điển hình là bài đồng dao “Kéo cưa” với hai phiên bản phổ biến ở hai miền:
Ở miền Nam:
Kéo cưa kéo kít
Làm ít ăn nhiều
Đụng đâu ngủ đó
Nỡ lấy mất cưa
Lấy gì mà kéo
Ở miền Bắc:
Kéo cưa lừa xẻ
Ông thợ nào khỏe
Thì ăn cơm vua
Ông thợ nào thua
Thì về bú mẹ.
Đồng dao: Lời giải đố về nhận thức
Đối với trẻ thơ, đồng dao không chỉ là phương tiện giải trí mà còn là công cụ giáo dục tự nhiên tuyệt vời. Những bài ca này giúp các em rèn luyện khả năng quan sát và kích thích sự phát triển tư duy ban đầu. Các trò chơi đi kèm cung cấp kiến thức dễ nhớ, dễ phân biệt, khơi dậy trí tuệ người tham gia. Điển hình là bài “Vè nói ngược”, với chuỗi hình ảnh tương phản, đầy nghịch lý, kích thích mạnh mẽ sự tò mò và trí tưởng tượng của người nghe:
Nghe vẻ nghe ve / Nghe vè nói ngược / Ngựa đua dưới nước / Tàu chạy trên bờ / Lên núi đặt lờ / Xuống sông bửa củi / Gà cồ hay ủi / Heo nái hay bươi / Nước kém ba mươi / Mùng mười nước dậy / Ghe không thì đẩy / Ghe khẳm thì chèo / Mấy chú nhà nghèo / Cho vay bạc nợ / Mấy chú nhà giàu / Thiếu trước hụt sau / Đòn sóc bửa cau / Dao bầu gánh lúa / May áo bằng búa / Giả gạo bằng kim / Đêm rằm trời tối / Mùng một sáng trăng…
Bên cạnh đó, một trong những bài đồng dao nổi tiếng của thế kỷ trước, đã in đậm trong ký ức của nhiều thế hệ, là “Tập tầm vông”. Bài hát này phổ biến rộng rãi với thiếu nhi ở nông thôn và cận thành thị trước và sau Cách mạng tháng Tám năm 1945:
Tập tầm vông / Chị có chồng / Em ở giá / Chị ăn cá / Em húp xuơng / Chị nằm giường / Em nằm đất / Chị húp mật / Em nếm gai / Chị ăn mày / Em xách bị…
Thao tác của trò chơi này đòi hỏi hai người chơi ngồi đối mặt, vừa hát vừa đập lòng bàn tay vào nhau theo nhịp điệu. Các động tác tay có thể là đập thẳng, đập chéo, cao thấp, hoặc kết hợp linh hoạt nhiều cách.
Sự ngẫu hứng trong vần điệu vui chơi
Trong quá trình tổ chức trò chơi, các em thường hát chung đồng dao rất nhịp nhàng. Đôi khi, những bài đồng dao được hát và trò chơi đi kèm không tuân theo một chủ đề cố định. Các em chơi theo nguyên tắc “thích gì chơi nấy,” gặp đâu nói đó, miễn sao có vần vè và nhịp điệu. Đôi khi nội dung bài ca có vẻ rời rạc, lẩn quẩn, câu trước chỏi với câu sau, chuyện nọ bắt quàng sang chuyện kia, nhưng quan trọng nhất vẫn là sự hứng khởi, vui vẻ mà chúng mang lại. Chẳng hạn như:
Bài thường gặp ở miền Bắc:
Ông Nỉnh ông Ninh / Ông ra đầu đình/ Ông gặp ông Nang / Ông Nảng ông Nang / Ông ra đầu làng / Ông gặp ông Ninh / Ông Nỉnh ông…
Hoặc bài phổ biến ở Nam bộ:
Kỳ nhông là ông kỳ đà / Kỳ đà là cha cắc ké / Cắc ké là mẹ kỳ nhông / Kỳ nhông là…
Trong các sinh hoạt dã ngoại, hội hè, trẻ em luôn tìm thấy niềm vui tột độ qua đồng dao và trò chơi dân gian, bởi chúng phù hợp với lứa tuổi, không yêu cầu tư duy phức tạp như người lớn. Đồng dao tác động trực tiếp vào tâm lý, tình cảm của trẻ thông qua ấn tượng sâu sắc về không gian, hình thể, sự vật, thay vì bằng lý luận hay các phép quy chiếu cứng nhắc của phương pháp truyền đạt cổ điển.
“Thả đỉa ba ba” và ký ức tuổi thơ sông nước
“Thả đỉa ba ba” là một trò chơi tiêu biểu của trẻ em vùng đồng bằng sông nước, mô phỏng hành trình qua sông, qua bưng hay ruộng ngập nước, nơi ẩn chứa mối nguy bị đỉa bám. Mục tiêu của trò chơi là cả nhóm phải vượt qua khu vực nguy hiểm mà không bị “đỉa” bắt.
Trước hết, mọi người quy ước một khoảng trống giữa hai đường song song cách nhau khoảng hai mét là “sông nước”. Một em sẽ ra giữa vòng, vừa hát vừa dùng tay đập nhẹ theo nhịp vào vai các bạn:
Thả đỉa / ba ba
Chớ bắt / đàn bà
Tha tội / đàn ông
Cơm trắng / gạo trắng
Gạo thuyền như nước
Đổ mắm / đổ muối
Đổ chuối / hạt tiêu
Đổ niêu / nước chè
Đổ phải nhà nào
Nhà ấy…. chịu
Đến chữ “chịu” trúng ai, người đó phải xuống “sông” làm “đỉa”. Bọn trẻ chia nhau chạy đầu này, băng qua sông góc nọ. “Đỉa” đuổi bắt. Lúc này, những đứa trẻ còn lại sẽ hát bài hát trêu chọc:
Sang sông / về sông / trồng cây / ăn quả / nhả hạt.
“Đỉa” rượt bên này thì lũ trẻ bên kia lại ào xuống sông. Khi “đỉa” quay lại bên kia, bọn trẻ bên này lại réo lên: “ăn quả / nhả hạt” rồi tiếp tục vượt qua. Nếu ai lội qua sông không khéo, chẳng may bị “đỉa” bắt được thì phải thế chỗ làm “đỉa”. Trò chơi cứ thế tiếp diễn trong niềm vui bất tận, cho đến khi mệt nhoài mới chuyển sang trò khác. Có vô số trò chơi thú vị khác thường đi kèm với đồng dao như: Dung dăng dung dẻ, Rồng rắn lên mây, Chơi chuyền đũa, Nu na nu nống, Thìa la thìa lẩy, Bịt mắt bắt dê, Hỏi tuổi, đánh cù (con quay)…
Vun đắp tình bạn và bản sắc văn hóa
Sự lặp đi lặp lại của các trò chơi không hề khiến trẻ em nhàm chán mà ngược lại, các em chơi rất say mê, khác hẳn với sự mau chán của người lớn. Thông qua các hoạt động này, cơ thể và các giác quan của trẻ được rèn luyện, đồng thời tăng cường sự sảng khoái và hưng phấn tinh thần. Có thể khẳng định, đồng dao và trò chơi dân gian đóng vai trò là chất xúc tác quan trọng, vun đắp tình bạn ngây thơ, trong sáng giữa các em thiếu nhi, kiến tạo nên những ký ức tuổi thơ đẹp đẽ khó phai mờ sau này.
Kho tàng văn hóa, văn nghệ dân gian của dân tộc ta vô cùng phong phú và đa dạng. Đồng dao và trò chơi dân gian đã thực hiện nhiệm vụ giáo dục thiếu nhi, nhi đồng một cách tự nhiên và hiệu quả. Trong bối cảnh cuộc sống hiện đại sản sinh ra nhiều trò chơi mới hấp dẫn, nhưng không ít trong số đó lại mang tính kích động bạo lực, xa lạ với bản chất nhân văn, nhân hậu của người Việt, việc bảo tồn đồng dao càng trở nên cấp thiết.
Đồng dao và những trò chơi dân gian của trẻ em cần được gìn giữ và phát huy. Chúng ta không chỉ cần lồng ghép chúng vào nội dung giảng dạy trong nhà trường mà còn nên phổ biến, tổ chức cho các em được tiếp cận, vui chơi trong các dịp lễ hội. Bởi lẽ, đây chính là một phần máu thịt của bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần quan trọng vào việc hình thành nhân cách ở buổi ban đầu cho đối tượng thiếu niên, nhi đồng, những mầm non nhạy cảm nhất của xã hội.
