Khi mùa gió chướng thổi về, miền Tây Nam Bộ bước vào những ngày se lạnh cuối năm, báo hiệu một chu kỳ mới của đất trời. Đây là thời điểm mà những loài hoa đồng nội đua nhau khoe sắc, không chỉ tô điểm cho cảnh sắc mà còn gắn liền với những ký ức, ẩm thực và nỗi niềm xa xứ sâu thẳm của người con vùng châu thổ.
Có những loài hoa hiện hữu như một minh chứng cho sự tuần hoàn khắc nghiệt của tự nhiên, chúng nở rộ rồi tàn phai mà không hề kết trái, và lau sậy chính là loài hoa mang tính triết lý ấy. Khi những chùm bông sậy mang sắc nâu đất hay bông lau trắng muốt vươn mình đón gió trời cũng là lúc mùa mưa chính thức khép lại, nhường chỗ cho mùa gió chướng thổi mạnh mẽ, khô hanh trên khắp đồng bằng.
Mùa hoa đồng nội lên bờ trổ bông
Cùng lúc lau sậy khoe sắc trên các triền đê, ven bờ, thì dưới kênh rạch, đồng ruộng, hoa rau muống cũng đồng loạt bung nở một màu trắng tinh khôi. Hoa rau muống mang vẻ đẹp giản dị, điểm xuyết chút sắc tím mong manh, gợi nhớ hình ảnh cô thôn nữ dịu dàng, đằm thắm trong ca dao xưa, thủy chung chờ đợi người thương:
Chờ anh, em hết sức chờ
Chờ cho rau muống lên bờ trổ bông.
Cũng mang màu trắng pha lẫn sắc tím và cùng chờ mùa gió chướng mới đồng loạt đơm bông chính là loài lục bình trôi dạt trên sông. Giữa sắc tím dung dị mà chất chứa nỗi niềm ấy, giữa cái se lạnh đặc trưng của vùng sông nước phương Nam, lục bình như gợi lại những kỷ niệm sâu thẳm trong ký ức của những người con xa quê. Nhà thơ Ngọc Hiệp đã từng gửi gắm nỗi niềm tương tự vào những câu thơ đầy luyến nhớ:
Em nhận ra dòng sông quen thuộc quá
Hương phù sa châu thổ của quê mình
Mùa gió chướng hoa lục bình nở rộ
Chuyến đò chiều chở tím cả hoàng hôn…
Người ta vẫn tự hỏi, liệu mùa gió chướng có sự đặc biệt nào, hay chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên, mà không ít loài hoa nở rộ vào thời khắc chuyển mùa này thường mang trong mình sắc tím hoài niệm và trầm buồn?
Đậu rồng tím và món ăn gợi nhớ ký ức
Hoa đậu rồng cũng nở rộ và kết trái khi tiết trời bắt đầu se lạnh. Loài dây leo này không chỉ tạo nên bóng mát che phủ mảnh sân hay làm hàng rào xanh mướt trước nhà, mà còn là nguồn rau ăn hằng ngày không thể thiếu. Đậu rồng có điểm đặc biệt hơn so với nhiều loại đậu khác, khi mà trái non có thể ăn sống, ăn chín đều ngon, giữ trọn hương vị tươi mát của đồng quê.
Hầu như mọi thành phần của cây đậu rồng đều có thể tận dụng để làm món ăn. Thân và lá là rau xanh; hoa có thể dùng để ăn sống, luộc hoặc hấp. Trái đậu rồng thì thường được thưởng thức sống, nấu canh chua hay xào cùng thịt băm đều tạo nên hương vị đậm đà, mộc mạc và chân quê. Chính những món ăn đơn sơ từ đậu rồng này sẽ trở thành ký ức khó phai trong lòng người miền Tây, mỗi khi mùa gió chướng thổi về.
Canh chua cá trê trắng và bông so đũa đồng nội
Nhắc đến những món ăn ấm áp trong tiết trời lành lạnh của đất phương Nam, không thể không kể đến món canh chua cơm mẻ nấu cá trê trắng cùng với bông so đũa. Khi mùa khô bắt đầu, đồng ruộng rút nước cũng là thời điểm cá trê trắng tìm nơi ẩn nấp dưới bùn đất. Người dân chỉ cần chịu khó tìm kiếm ở bờ liếp, mương vườn hay những góc đất ẩm là có thể phát hiện ra hang của chúng. Việc bắt cá trê trắng trở nên khá dễ dàng, chỉ cần bịt kín miệng hang dưới nước rồi đào phần đất phía trên.
Trong khi người lớn bận rộn đào bắt cá, những đứa trẻ lại thi nhau trèo lên cây hái bông so đũa. Khi mùa gió chướng về, bông so đũa kết từng chùm dày đặc, đung đưa lao xao trong chòm lá xanh non. Trẻ con yêu thích việc hái bông so đũa còn bởi một lẽ: chúng được thỏa thích thưởng thức vị ngọt ngào của bầu mật chứa trong đài hoa.
Bông so đũa khi mang về cần được lặt bỏ phần bao xanh ở đầu cuốn, loại bỏ khúc nhụy vàng ở đầu bông rồi rửa sạch. Cá trê trắng được vuốt sạch nhớt bằng tro bếp, làm sạch, sau đó chấy qua mỡ tỏi để khử tanh, sẵn sàng chờ đợi trong nồi lẩu. Ở quê, nhà nào cũng trữ sẵn một hũ cơm mẻ. Chỉ cần nước sôi, lược cơm mẻ và nêm nếm gia vị vừa ăn là đã có ngay nồi nước lẩu thơm lừng, chua dịu.
Khi sắp ăn, người ta mới cho bông so đũa vào nồi để giữ độ tươi giòn, tránh bị nhũn nát. Bông so đũa có vị hơi đắng nhẹ ban đầu, nhưng dư vị ngọt đậm đà đọng lại sau đó chính là hương vị riêng có của loài hoa đồng nội này. Bữa cơm quê có thêm tô canh cá, cùng ơ cá kho và mồi cơm gạo mới, sẽ gợi cho ta nhớ về cái thời còn cấy lúa mùa một vụ năm nào.
Làng quê miền Tây vẫn cứ như thế, hiền hòa và bình dị. Mỗi năm khi giáp Tết, tiết trời lại se lạnh, bông so đũa, hoa đậu rồng lại đua nhau nở rộ. Rau muống đồng, lục bình lại đơm bông. Lau sậy cũng vươn mình lên trời cao những chùm bông, dù không tỏa hương thơm ngát nhưng là dấu hiệu rõ ràng nhất báo rằng đất trời đã chuyển mùa.
Mộc mạc là thế thôi, nhưng mỗi con người trên vùng đất này đã cảm nhận được từ những chi tiết nhỏ nhoi ấy để mà thương, mà nhớ. Có lẽ cái nỗi nhớ ấy đã hằn sâu vào ký ức về quê hương, xứ sở—về những loài hoa báo hiệu mùa gió chướng thổi sòng.
